Bir lebi gonca yüzi gül-zâr dirseñ işte sen

Her beyitte sevgiliyi ‘işte sen’, acı çeken âşığı ‘işte ben’ diye gösteren gazel; gül bahçesi ile diken, servi ile su, büyücü saç ile hasta gönül karşıtlıklarını Ferhad ve Mecnun’a denk bir aşk iddiasında toplar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir lebi gonca yüzi gül-zâr dirseñ işte sen

   Hâr-ı gamda ‘andelîb-i zâr dirseñ işte ben

   1Dudağı gonca, yüzü gül bahçesi olan biri dersen, işte sen;

   2gam dikenleri arasında inleyen bülbül dersen, işte ben.

   Dudağı gonca, yüzü gül bahçesi olan sevgili ‘işte sen’; gam dikenleri arasında inleyen bülbül ise ‘işte ben’ diye gösterilir. Nöbetleşen redif iki portreyi karşılaştırır. Sevgilinin açan güzelliği, âşığın aynı bahçedeki yaralı ve sesli konumunu üretir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Lebleri mül saçları sünbül yanagı berg-i gül

   Bir semen-ber serv-i hoş-reftâr dirseñ işte sen

   1Dudakları şarap, saçları sümbül, yanağı gül yaprağı;

   2yasemin göğüslü, güzel yürüyüşlü servi dersen, işte sen.

   Dudak şarap, saç sümbül, yanak gül yaprağıdır; yasemin göğüslü ve güzel yürüyüşlü servi yine sevgilidir. Bahçe, meclis ve insan bedeni tek katalogda birleşir. Her unsur ayrı duyuyu taşırken yürüyüş, sabit bitki güzelliğine canlı hareket kazandırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Pâyine yüzler sürer her serv-i dil-cünûn revân

   Su gibi bir ‘âşık-ı dîdâr dirseñ işte ben

   1Her gönül çelen yürüyen servi, ayağına yüzler sürer;

   2su gibi yüzünü görmeye koşan âşık dersen, işte ben.

   Her gönül çelen yürüyen servi sevgilinin ayağına yüz sürer; su gibi yüzünü görmeye koşan âşık ise ‘işte ben’dir. Kaynak dizelerindeki servi ve su imgeleri ayrı modern satırlarda korunur. Akış, âşığın alçalarak ve durmadan sevgiliye yönelen arzusunu anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zülfi sâhir turrası tarrâr şûh-ı şîvekâr

   Çeşmi câdû gamzesi mekkâr dirseñ işte sen

   1Saçı büyücü, lülesi yankesici, işveli ve cilveli;

   2gözü cadı, yan bakışı hilekâr dersen, işte sen.

   Saç büyücü, lüle yankesici, göz cadı, yan bakış hilekârdır. Sevgilinin organları farklı tehlikeli rollere ayrılır; güzellik aklı, malı ve güvenliği çalan suç ortaklığı gibi işler. ‘İşte sen’ cazibenin pasif görünüş değil âşığı etkisizleştiren etkin kuvvet olduğunu bildirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Fürkatüñde teşne-leb hâtır-perîşân haste-dil

   Künc-i gamda bî-kes ü bîmâr dirseñ işte ben

   1Ayrılığında susamış dudaklı, düşüncesi dağınık, gönlü hasta;

   2gam köşesinde kimsesiz ve hasta dersen, işte ben.

   Ayrılıkta dudağı susamış, düşüncesi dağınık, gönlü hasta; gam köşesinde kimsesiz ve hasta kişi ‘işte ben’dir. Önceki sevgili kataloğunun renkli zenginliği karşısında âşık yoksunluk sıfatlarıyla tanımlanır. Mekân daralır, beden ve zihin birlikte çözülür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Gözleri sabr u selâmet mülkini târâc ider

   Bir amânsuz gamzesi Tâtâr dirseñ işte sen

   1Gözleri sabır ve esenlik ülkesini yağmalar;

   2acımasız yan bakışı Tatar akıncısı dersen, işte sen.

   Sevgilinin gözleri sabır ve esenlik ülkesini yağmalar; acımasız yan bakış tarihsel divan klişesiyle Tatar akıncısına benzetilir. Bu imge güncel Tatar kimliğine ilişkin yargı değildir. Askerî baskın dili, tek bakışın âşığın iç düzenini hızla yıkmasını anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bâkıyâ Ferhâd ile Mecnûn-ı şeydâdan bedel

   ‘Âşık-ı bî-sabr u dil kim var dirseñ işte ben

   1Ey Bâkî, Ferhad ile çılgın Mecnun’un yerine

   2sabrı ve gönlü kalmamış âşık kimdir dersen, işte ben.

   Bâkî, Ferhad ile çılgın Mecnun’un yerine sabrı ve gönlü kalmamış âşık olarak kendisini gösterir. Efsanevi örnekler geçmişte bırakılmaz; şair kendi ‘ben’ini onların çağdaş karşılığı yapar. Gazelin ikili portre düzeni sonunda sevgiliden edebî âşık kimliğine ulaşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle