Ezelden şâh-ı ‘aşkuñ bende-i fermânıyuz cânâ

Aşkı ezelî bir devlet gibi kuran, kendi bağrındaki kanı marifet madenine çeviren ve son beyitte şiirini bütün meclisi dolaşan bir kadehe benzeten beş beyitlik gazel.

1. 1

   Ezelden şâh-ı ‘aşkuñ bende-i fermânıyuz cânâ

   Mahabbet mülkinün sultân-ı ‘âlî-şânıyuz cânâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Ey can, ezelden beri aşk padişahının buyruğuna bağlı kullarıyız.

   2Sevgi ülkesinin yüksek şanlı sultanı da biziz.

   Beyit yorumu +

   Aynı kişi bir dizede kul, öteki dizede sultan. Bâkî kulluğu aşağılanma saymıyor; aşka bağlılık, o mülkte hükümdarlık hakkı doğuran tek unvan oluyor.

2. 2

   Sehâb-ı lutfuñ âbın teşne-dillerden dirîg itme

   Bu deştüñ bagrı yanmış Lâle-i Nu’mânıyuz cânâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Lütuf bulutunun suyunu susuz gönüllerden esirgeme.

   2Ey can, biz bu çölün bağrı yanmış lâle-i Nûmânıyız.

   Beyit yorumu +

   Lale ortasındaki siyah leke yüzünden bağrı yanmış sayılır; şair kendini o çiçekle bir tutuyor. İstek küçük, tek damla su; ama isteyen kişi susuzluğunu yüzünde taşıyor.

3. 3

   Zamâne bizde gevher sezdügiçün dil-hırâş eyler

   Anuñ’çün bagrumuz hûndur ma’ârif kânıyuz cânâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Zaman bizde cevher sezdiği için gönlümüzü tırmalayıp durur.

   2Ey can, bağrımız bu yüzden kan; çünkü biz bilgi madeniyiz.

   Beyit yorumu +

   Madenden cevher çıkarmak kazma ister; şair kendini kazılan yer sayınca acısını değerinin kanıtı yapıyor. Yeteneğin bedeli, tam da o yeteneği fark eden zamanın elinden gelir.

4. 4

   Mükedder kılmasun gerd-i küdûret çeşme-i cânı

   Bilürsin âb-rûy-ı milket-i ‘Osmânîyüz cânâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Bulanıklık tozu can pınarını kirletmesin.

   2Bilirsin ki ey can, biz Osmanlı ülkesinin yüz suyuyuz.

   Beyit yorumu +

   “Âb-rûy” hem yüz suyu hem itibar demek; şair kendini devletin şerefini taşıyan su sayıyor. Ricası da buna uygun: kirlenmesin, çünkü kirlenirse ülkenin itibarı bulanır.

5. 5

   Cihânı câm-ı nazmum şi’r-i Bâkî gibi devr eyler

   Bu bezmüñ şimdi biz de Câmî-i devrânıyuz cânâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Şiirimin kadehi Bâkî’nin şiiri gibi dünyayı dolaşır.

   2Ey can, bu mecliste artık devrin Câmî’si biziz.

   Beyit yorumu +

   Kadeh meclisi elden ele dolaşır, şiir de dünyayı; “devr” iki hareketi tek kelimede toplar. Câmî adı hem cam hem Herat şairini çağırdığı için övünme ses üzerinden kuruluyor.