Çıkar eflâke derûnum şereri döne döne

‘Döne döne’ redifli gazel; iç ateşinin kıvılcımını göğe, gözyaşı damlalarını toprağa saçar; hayal feneri, girdap, dolap, kasırga ve pervane hareketleriyle aşkın dönerek yakan kuvvetini anlatır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Çıkar eflâke derûnum şereri döne döne

   Dökilür hâke yaşum katreleri döne döne

   1İçimin kıvılcımları döne döne göklere çıkar;

   2gözyaşımın damlaları döne döne toprağa dökülür.

   İç ateşin kıvılcımları göğe yükselirken gözyaşı damlaları toprağa iner; ‘döne döne’ iki karşıt yönü aynı hareket içinde birleştirir. Âşığın bedeni yukarı çıkan ateşle aşağı düşen suyun merkezidir. Redif, tek bir duygunun hem yakıcı hem akıcı iki maddede sürmesini sağlar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   ‘Âşık-ı haste-dilüñ niteki fânûs-ı hayâl

   Nâr-ı ‘aşkuñla yanupdur cigeri döne döne

   1Hasta gönüllü âşığın hayal feneri gibi

   2ciğeri, aşkının ateşiyle dönerek yanmıştır.

   Hasta gönüllü âşığın ciğeri, hayal feneri gibi aşk ateşiyle dönerek yanar. Fânûs-ı hayâl içindeki döner görüntü, iç organın sürekli alevlenen hâline aktarılır. Benzetme acıyı sabit yara olmaktan çıkarır; ışık, hareket ve yanma birlikte tekrar eden bir iç işkence kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Pister-i gamda gözüm giceler uyhu görmez

   İderin subha degin nâleleri döne döne

   1Gam yatağında gözüm geceleri uyku görmez;

   2sabaha kadar dönüp durarak inlerim.

   Gam yatağında göz geceleri uyku görmez; âşık sabaha kadar dönerek inler. Yatak dinlenme yeri olmaktan çıkıp uykusuz bedenin devindiği sahneye dönüşür. ‘Subha değin’ süreyi, redif de bitmeyen dönüşü bildirir; inleme gece boyunca kesintisiz devam eden işitsel izdir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zevrak-âsâ gam-ı ‘aşkuñla yaşum gird-âbı

   Gark idüpdür sanemâ çeşm-i teri döne döne

   1Kayık gibi, aşkının gamıyla açılan gözyaşı girdabım

   2ey put gibi güzel, ıslak gözü döne döne batırmıştır.

   Aşk gamıyla oluşan gözyaşı girdabı, ıslak gözü kayık gibi döndürerek batırır. Göz hem suyun kaynağı hem o suda batan araçtır; bu iç içelik çaresizliği güçlendirir. Sevgiliye hitap, felaketin sebebini görünür kılar ama kurtarma talebine dönüşmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   ‘Îdgâhuñ göreyin iñlesün ol dûlâbı

   İle seyr itdürür ol sîm-beri döne döne

   1Bayram alanını göreyim; o eğlence dolabı inlesin,

   2o, gümüş bedenliyi döne döne ele seyrettirir.

   Beyit dolaptan bir iyilik değil bir ceza diler: konuşan onun inlemesini ister. Sebebi ikinci dizede haber kipiyle verilir — o dolap ‘sîm-ber’ sevgiliyi döndürerek ele seyrettirmektedir. Kıskançlığın kaynağı sevgilinin dönüşü değil, o dönüşün herkesin gözü önünde olmasıdır; bir önceki beyitte içeride kalan inleme burada meydana taşınır. Dizedeki ‘İle’ sözü ‘il’ (halk, memleket ahalisi) adının yönelme hâli olarak okunur; beyit bu okumanın dışında bir ipucu taşımaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Dîde-i encüme kühl olmag içün eflâke

   Gird-bâd ile çıkar hâk-i deri döne döne

   1Yıldızların gözüne sürme olmak için göklere,

   2kapısının toprağı kasırgayla döne döne çıkar.

   Sevgilinin kapısının toprağı, yıldızların gözüne sürme olmak için kasırgayla göğe çıkar. En aşağıdaki toz kozmik gözleri güzelleştiren maddeye dönüşür; yükselişi aşkın değer hiyerarşisini tersine çevirir. Girdap bu kez âşığı batırmaz, kapı toprağını yüceltir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Tolaşaldan ruhı şem‘ine dil-i ser-geşte

   Yakdı pervâne-sıfat bâl ü peri döne döne

   1Başı dönmüş gönül, yüzünün mumuna dolanalı beri

   2pervane gibi kanadını ve tüyünü döne döne yaktı.

   Başı dönmüş gönül yüz mumunun çevresinde dolaşalı beri pervane gibi kanadını yakar. Gönül, yönünü kaybetmiş olmasına rağmen ışık merkezinden ayrılamaz. Pervane benzetmesi yaklaşmanın bedelini açıklar: dönüş kavuşma sağlamaz, güzelliğin çevresinde öz tüketimi sürekli kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Katre-i eşkine öykündi diyü Bâkînüñ

   Çarh-i hakkâk yonupdur güheri döne döne

   1Bâkî’nin gözyaşı damlasına özenmiş diye

   2oymacı felek, inciyi döndüre döndüre yontmuştur.

   Bâkî’nin gözyaşı damlasına özenen inci, oymacı felek tarafından döndürülerek yontulur. Şairin küçük damlası doğal inciden üstün tutulur; gök bile rakibini işleyen zanaatkârdır. Makta, bütün dönüşleri şiirsel değer yarışına bağlayarak redifi feleğin tezgâhında son kez işletir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle