Nâz ile aşıka kılmazsın dâd
Beş beyitlik bir sitem gazeli. Sevgiliden adalet beklemekle başlıyor, boyunu servi ve şimşirle ölçüyor, âhını rüzgâra çeviriyor; son beyitte şikâyetçi birden hoca kesilip aşkı öğretilebilir bir ilim ilan ediyor.
Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.
- 1
Nâz ile aşıka kılmazsın
Hey gözlüm elinden feryâd
1Nazlanıp âşığa adalet etmiyorsun;
2hey ela gözlüm, elinden feryat!
- 2
Yürü ey yürü
Kad-i bâlâna erişmez
1Yürü ey başı yüce servi, yürü;
2senin o yüce boyuna şimşir erişemez.
Sevgilinin boyu başı yüce serviye benzetilir; şimşirin bile bu boya erişemeyeceği söylenir. Yinelenen ‘yürü’ sözü sevgilinin yüksek ve salınan yürüyüşünü övgüyle öne çıkarır.
- 3
Bulmasın kimse kusurum der isen
Eyleme kasr-ı cefayı
1Kimse bende kusur bulmasın diyorsan
2cefa sarayının temelini atma.
Mimarlık kelimeleriyle kurulmuş bir uyarı: kasr, bünyâd (temel) ve “kusur” — ki bu kelime hem ahlâkî ayıp hem yapıdaki bozukluk demektir. Sevgiliye söylenen şu: kusursuz görünmek istiyorsan zulmü baştan inşa etmeyeceksin, sonradan sıvamakla olmaz.
- 4
Hâk-i râhın edeyin âhımla
Ruzigâr içre gamınla berbâd
1Yolunun toprağını âhımla,
2rüzgâr içinde gamınla savurup dağıtayım.
Beyit baştan sona rüzgâr kelimelerinden yapılmış: âh bir hava akımıdır, “rûzigâr” hem rüzgâr hem devir demektir, “berbâd” ise kelimesi kelimesine “yele verilmiş”tir. Âşık, sevgilinin yolundaki toprağı savurarak hem hizmet eder hem intikam alır.
- 5
Şi'r-i Bâkî nazîr olmaz hîç
içre olupdur üstâd
1Bâkî'nin şiirine hiç benzeri bulunmaz;
2o, aşk ilminde üstat olmuştur.
Mahlas beyti, Bâkî'nin şiirine benzer bulunmadığını ve onun aşk fenninde üstat olduğunu söyler. ‘Fenn / üstat’ çifti aşkı öğrenilip öğretilen bir bilgi alanı gibi kurar; biyografi eklenmez.
Metnin kaynağı
Türkçe Vikikaynak'taki 165890 numaralı sürüm esas alındı; imlâsına dokunulmadı. Kaynak sayfanın başlığı “Aşk Fenini Üstadı”dır, ama bu son beyitten çıkarılmış modern bir yorum başlığı olduğu için künye divan usulünce matlaın ilk dizesiyle kuruldu. Mahlas beytinin ilk dizesi (“Şi'r-i Bâkî nazîr olmaz hîç”) kalıba göre bir hece eksik görünüyor; dizgi kaynaktaki hâliyle bırakıldı.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.
‘Dâd’ âşığın sevgiliden beklediği adalettir; ikinci dizedeki ‘hey ela gözlüm’ hitabı bu resmî isteği doğrudan feryada çevirir. İki ayrı söyleyiş aynı sitemde birleşir.