Her müjen bir tîr-i dil-dûz u kemândır kaşlarıñ

Her beyti “kaşlarıñ” redifiyle biten bir gazel; kaş sırasıyla yay, dünyayla pençeleşen bir pazu, hançer, kılıç ve gizli bir dert olarak tarif ediliyor. Övgü ilerledikçe seçilen silah adları da ağırlaşıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Her müjen bir tîr-i dil-dûz u kemândır kaşlarıñ

   Reşk-bahşâ-yı hilâl-i âsmândır kaşlarıñ

   1Her kirpiğin gönül delen bir ok, kaşların da yay;

   2kaşların gökteki hilâli kıskandırır.

   Redif her beytin sonunu tek bir uzva bağlıyor; gazel böylece bir kaş tasviri dizisine dönüşüyor. İlk dize kirpik-ok ve kaş-yay eşlemesini kuruyor, ikinci dize kaşı gökteki hilâlin üstüne çıkarıyor: hilâl artık örnek değil, kıskanan taraf. Bu dize kaynakta kalıptan kısa dizilmiş.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gerçi kim ham-geşte kad bir pîre benzer sûretâ

   Pençe tâb-ı rûz-ı bâzû-yı cihândır kaşlarıñ

   1Görünüşte beli bükülmüş bir ihtiyara benzese de,

   2kaşların dünyanın pazu gücüyle pençeleşendir.

   Beyit kaşın kavisini önce yaşlılığa yoruyor — “ham-geşte kad” beli bükülmüş boy demek — sonra aynı eğriliği güce çeviriyor. Kaynakta “rûz-ı bâzû” diye dizilen terkip bozuk görünüyor; pazu kuvveti anlamındaki okunuş hem anlamı hem ölçüyü tutuyor, ama dizeye dokunulmadı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nice gersin gögsünü bî-çâre gönlüm bî-siper

   Hançer-i ser tîz-i hûnîden yamandır kaşlarıñ

   1Çaresiz gönlüm siperi yokken göğsünü nasıl gersin?

   2Kaşların ucu keskin, kan dökücü bir hançerden daha yaman.

   Soru kipi âşığı savunmasız bırakıyor: gönül göğsünü siper edecek, ama siperi yok. “Hûnî” kan dökücü demek ve kaş burada hançerden yaman sayılarak silahlar sıralamasında bir basamak daha yükseliyor. Beytin gerilimi “bî-siper” ile “gersin” arasındaki çelişkiden çıkıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Berk urır yâd eyledikçe kalbimi pür-tâb eder

   Öyle bir tîg-ı tahammül-sûz-ı cândır kaşlarıñ

   1Andıkça şimşek gibi çakar, kalbimi ateşle doldurur;

   2kaşların canın tahammülünü yakan öyle bir kılıçtır.

   Kaş bu beyitte uzaktan görülen bir şey olmaktan çıkıyor, hatırlanınca çakan bir şimşeğe dönüşüyor. “Berk urmak” şimşek çakmak, “pür-tâb” ateş dolu demek. Sıralama böylece yaydan hançere, hançerden canın tahammülünü yakan kılıca kadar tırmanmış oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ekrem-i şûrîde-hâl aşkına ey mâh-ı hüsn

   Genc-i gamda başka bir derd-i nihândır kaşlarıñ

   1Ey güzellik ayı, hâli perişan Ekrem'in aşkı hakkı için söyle:

   2kaşların gam hazinesinde saklı, başka bir gizli derttir.

   Mahlas beyti gazeli dışarıdan içeriye çeviriyor: kaş bir silah olmaktan çıkıp gam hazinesinde saklanan gizli bir dert oluyor. “Genc” hazine demek ve gamla birleşince yoksunluk bir servet gibi sayılıyor. Bu dize de kaynakta kalıptan bir hece eksik dizilmiş.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle