Geçdi zahm-ı tîr-i hecrin tâ dil-i nâ-şâdıma

Ayrılık okunun gönüle ulaşan yarasıyla başlayan gazel; büyülü bakıştan yardım ister, delilik çölünü miras alınmış bir aşk ülkesi sayar, doğuştan yarayı göğüste yuvalandırıp söz meclisinde şiir kudretini savunur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Geçdi zahm-ı tîr-i hecrin tâ dil-i nâ-şâdıma

   Merhamet ey gamze-i câdû yetiş imdâdıma

   1Ayrılık okunun yarası kederli gönlüme kadar ulaştı;

   2ey büyücü yan bakış, merhamet et, yardımıma yetiş.

   Ayrılık okunun yarası kederli gönlün merkezine ulaşır; yardım istenen büyücü yan bakış aynı aşk düzeninde yaranın muhtemel kaynağıdır. Âşık merhameti uzaktan değil sevgilinin etkili bakışından bekler. Yaralayan kuvvetin şifa verebilmesi, gazelin ilk paradoksunu kurar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Öyle bî-hûş eyledin âzâr ile kim tab‘ımı

   Gelmez oldu bir dahı lutf-ı kelâmın yâdıma

   1Yaradılışımı eziyetle öyle kendinden geçirdin ki

   2güzel sözlerin bir daha aklıma gelmez oldu.

   Sevgilinin eziyeti şairin yaratılışını ve şiir yetisini öyle kendinden geçirir ki onun lütufkâr sözlerinin hatırası bile geri gelmez. Acı yalnız bedeni değil hafızayı ve sözü de uyuşturur. Geçmiş iyiliğin anılamaması, mevcut âzârın bütün önceki teselliyi örtmesi demektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bî-muhâbâ eylerim ben geşt-i sahrâ-yı cünûn

   Rahmet olsun milk-i aşk vakf eden ecdâdıma

   1Ben delilik çölünü korkusuzca dolaşırım;

   2aşk ülkesini bana vakfeden atalarıma rahmet olsun.

   Şair delilik çölünü korkusuzca dolaşmasını aşk ülkesini vakfeden atalarına bağlar. Kişisel taşkınlık miras ve kurum diliyle meşrulaştırılır; çöl, sahipsiz alan değil kuşaktan kuşağa bırakılan mülktür. ‘Rahmet olsun’ duası, aşk yolculuğunu soy bağı değil manevi gelenek olarak sunar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ol çerâğ-ı lâle-i derdim bu gülzâr içre kim

   Âşiyândır sîne murg-ı dâğ-ı mâderzâdıma

   1Bu bahçede derdimin lâle biçimli kandiliyim;

   2göğsüm, doğuştan yara kuşuma yuvadır.

   Şair bu gül bahçesinde derd lalesinin kandilidir; göğsü ise doğuştan yara kuşuna yuva olur. Lalenin kırmızılığı ışık veren yaraya, göğüsteki iz de yaşayan kuşa dönüşür. Acı sonradan gelen tek olay değildir; bedenin başlangıcından beri yerleşmiş ve barınak bulmuş bir varlıktır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Mekteb-i şerm ü edebde olmuşum sâhib-sebak

   Ögredirdim dersimi her fende ben üstâdıma

   1Utanma ve edep okulunda dersin önüne geçmişim;

   2her alanda kendi dersimi ustama bile öğretebilirdim.

   Utanma ve edep okulunda dersin önüne geçen şair, her alanda kendi dersini ustasına bile öğretebileceğini söyler. Öğrenci-usta düzeni tersine çevrilir. Bu bilinçli fahriye, aşkın verdiği tecrübeyi geleneksel öğretimden üstün sayar; edep vurgusu övünmenin sınırını da hatırlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Perçemin göster perîşân eyle hâl-i zârını

   Gelmesin lutf eyle sultânım halel mu‘tâdıma

   1Perçemini göster, kendi inleyen hâlini perişan et;

   2sultanım, lütfet, alışkanlığıma bir zarar gelmesin.

   Sevgiliden perçemini göstermesi ve kendi inleyen hâlini perişan etmesi istenir; âşık da alıştığı düzene zarar gelmemesini diler. Kaynaktaki ikinci tekil iyelik modern satırda korunur. Perçemin dağınıklığı ile âşığın yerleşik ıstırabı birbirini besler; değişiklik değil alışılmış belanın sürmesi talep edilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Meclis-i ehl-i suhanda yek kalemdir bu gazel

   Es‘edâ söz var mı hüsn-i tab‘ u isti‘dâdıma

   1Bu gazel için söz ehlinin meclisi tek görüştedir;

   2ey Es‘ad, yaradılışımın güzelliğine ve yeteneğime söz var mı?

   Söz ehli meclisinin bu gazel üzerinde tek görüşte olduğu ileri sürülür; Es‘ad mahlasıyla şair, yaradılış güzelliğine ve yeteneğine itiraz olup olmadığını sorar. Soru gerçek kuşkudan çok kendinden emin fahriyedir. Gazelin ortak kabulü, bireysel hüneri topluluk hükmüyle onaylar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle