Gel bir şâha kul olagör

Semaî tarzında bir nefes: her bendin ilk üç dizesi “gerek” ile biter, dördüncüsü olumsuzla kapanır. Şiir bir yol tarifi gibi ilerler — kul olmak, içmek, dalmak, dermek — ve her adımın karşılığını bir kaybın imkânsızlığıyla ödüller.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gel bir şâha kul olagör

   Hergiz mâzul olmaz ola

   Bir eşiğe yaslanı gör

   Kimse elden almaz ola

   1Gel, bir şaha kul olmaya bak;

   2o asla tahtından indirilmez.

   3Bir eşiğe yaslanmaya bak;

   4onu kimse elinden almaz.

   Nefes bir seçim teklifiyle açılıyor ve teklifin gerekçesi güvence: bu şah azledilemez, bu eşik elden alınamaz. Ölçüt dünyevî hükümdarlıktan alınmış — “mâzul” tahttan indirilen için kullanılan bir devlet terimidir. Tahtta oturan bir şairin kalıcı saltanatı başka yerde araması bendi ayrıca yüklü kılıyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bir boyu boylamak gerek

   Bir sudan sulamak gerek

   Bir dili söylemek gerek

   Feriştehler bilmez ola

   1Bir boyu boylamak gerek,

   2bir sudan sulamak gerek,

   3bir dili söylemek gerek —

   4melekler bile bilmez olsun.

   Üç dizenin de başında “bir” var: aranan şey çokluk değil teklik. Boy, su, dil sırasıyla beden, besin ve söz — yolun üç katmanı. Son dize bu dili bilgi hiyerarşisinin dışına çıkarır: melekler bile anlamaz. Sırrın bekçisi burada gizlilik değil, dilin kendisidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kuş oluben uçmak gerek

   Ovalara göçmek gerek

   Bir toludan içmek gerek

   İçenler ayılmaz ola

   1Kuş olup uçmak gerek,

   2ovalara göçmek gerek,

   3bir doludan içmek gerek —

   4içenler bir daha ayılmaz olsun.

   Hareket bu bentte yatay: uçmak ve göçmek, yerleşikliği bırakmanın iki biçimi. Üçüncü dize onu durdurur ve içmeye bağlar. “Tolu”, cem ayininde elden ele dolaşan kâsedir; son dize sarhoşluğu bir geçici hâl değil, dönülmeyen bir eşik sayar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Çok behreler almak gerek

   Ummanlara dalmak gerek

   Bir gevher çıkarmak gerek

   Değme sarraf bilmez ola

   1Çok nasip almak gerek,

   2ummanlara dalmak gerek,

   3bir cevher çıkarmak gerek —

   4her sarraf onu bilmez olsun.

   Önceki bendin havası yerini suya bırakıyor ve dalgıç mecazına geçiliyor. Sıralama bir emek zinciri kurar: pay almak, dalmak, çıkarmak. Son dize ölçütü tersine çevirir — değerin işareti tanınmak değil, tanınamamaktır. “Değme sarraf” yani sıradan uzman, bu taşın karşısında yetersiz kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bahçelere girmek gerek

   Güllerinden dermek gerek

   Erhak diyüp durmak gerek

   Gerçek âşık ölmez ola

   1Bahçelere girmek gerek,

   2güllerinden dermek gerek,

   3“Er Hak” deyip durmak gerek —

   4gerçek âşık ölmez olsun.

   Denizden bahçeye geçiliyor ve fiiller yumuşuyor: girmek, dermek, durmak. Üçüncü dizedeki nida şiirin tek zikir cümlesidir; kaynakta bitişik dizilmiş, öyle bırakıldı. Son dize dört benttir biriken vaatlerin en büyüğünü söyler ve ölümsüzlüğü bir sıfata değil, sıfatın gerçekliğine bağlar: “gerçek” âşık.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Şah Hatâyî’m dir geç otur

   Hizmetini hora yetür

   Gerçeklerden bir er getür

   Cana başa kalmaz ola

   1Şah Hatâyî'm der: geç, otur;

   2hizmetini gereğince yerine getir.

   3Gerçeklerden bir er getir —

   4iş cana başa kalmaz olsun.

   Mahlas bendi bütün uçuşu ve dalışı tek bir oturma emriyle karşılıyor: “geç otur”. Cem meydanında herkesin yeri bellidir ve edep önce oturuşta görünür. Son dize kapanışı bir teminata bağlar: yola bir er getirilmişse hesap cana ve başa kalmaz, yani bedeli kişi tek başına ödemez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle