Görünce Gamzesin Mestâne-meşreb

Esrâr Dede’nin gazeli, sevgilinin sarhoş bakışından Şems-i Tebrîzî’nin ışığına uzanan bir meşrep haritası kurar. Divanelik, pervanelik, istiğna ve rindlik her beyitte farklı bir kişilik biçimi olur. Şair, aşkın kişiyi dünyaya muhtaç olmaktan çıkarıp manevi ışığa yönelttiğini gösterir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Görünce gamzesin mestâne-meşreb

   Mesîhâlar olur rindâne-meşreb

   1Onun sarhoşça süzen bakışını görünce,

   2Mesihler bile rind yaradılışlı olur.

   Sevgilinin gamzesi can alan bir bakışken Mesih can verme gücüyle bilinir. Beyit bu karşıtlığı tersine çevirir: hayat veren Mesihler bile bakış karşısında sarhoş ve rind olur; sevgilinin etkisi mucize sahiplerini aşacak ölçüde büyütülür.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Cünûn nâ-müsta‘idd-i sohbetimdir

   Egerçi hilkatim dîvâne-meşreb

   1Delilik benimle sohbet etmeye yetenekli değildir.

   2Gerçi benim yaratılışım divane meşreplidir.

   Şair kendini divane saymakla yetinmez, deliliğin bile onun sohbetine erişemeyeceğini söyleyerek mübalağa kurar. Böylece sıradan akıl kaybı ile aşkın doğurduğu yüksek divanelik ayrılır; Esrâr’ın mizacı ölçülemeyecek kadar ileri gösterilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Şu‘a-ı şem‘-i ruhsâr iki perrim

   Ser-â-ser şu‘leyim pervâne-meşreb

   1Yanağının mumundan yayılan ışık iki kanadımdır.

   2Baştan başa alevim; pervane yaradılışlıyım.

   Pervanenin kanatları sevgilinin mum gibi yanağından gelen ışıkla meydana gelir. Âşık dışarıdan ateşe koşan biri değildir; bütünüyle alevden oluşur. Bu dönüşüm, sevgili ile âşığın ışık ve yanış üzerinden aynı varlık alanında birleşmesini sağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Edip herkesle bir tarz âşnâlık

   Baña gelse olur bîgâne-meşreb

   1O, herkesle bir çeşit tanışıklık kurar.

   2Bana gelince yabancı yaradılışlı olur.

   Sevgilinin başkalarına yakın, âşığa karşı ilgisiz davranması gazelin en sade fakat en keskin sitemidir. “Âşnâ” ile “bîgâne” karşıtlığı sosyal bir tavrı aşk yarasına çevirir; âşık, ayrıcalık beklerken tersine dışarıda bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Görenler deyr-i hüsnüñde ‘izârıñ

   Olur şinâsî-i büt-hâne-meşreb

   1Güzellik kilisende yanağını görenler,

   2Puthaneyi tanıyan bir meşrebe bürünür.

   Deyr ve puthane imgeleri sevgilinin yüzünü kutsal fakat alışılmış dinî sınırların dışında bir güzellik mekânı yapar. Yanağı görmek, seyredeni putperest kılmaz; güzelliğin işaretlerini okuyabilen, aşk mabedini tanıyan biri hâline getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   İstiğnâ sâyesinde oldum Esrâr

   Felekle nâz edip şâhâne-meşreb

   1Ey Esrâr, gönül zenginliğinin gölgesinde,

   2Felekle nazlaşan, şahane yaradılışlı biri oldum.

   İstiğna, dünyadan beklentiyi kesmenin verdiği iç zenginliğidir. Şair bu gölgede feleğe bile ihtiyaç duymadan naz edebilecek bir konuma çıkar; “şâhâne-meşreb” maddi saltanatı değil, bağımsız ve onurlu ruh hâlini anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Yanınca şem‘-i rûy-ı Şems-i Tebrîz

   Olur mihr-i felek pervâne-meşreb

   1Şems-i Tebrîz’in yüzünün mumu yanınca,

   2Göğün güneşi pervane yaradılışlı olur.

   Son beyit Mevlevî geleneğinin merkezindeki Şems’i kozmik ışığın üstüne yerleştirir. Şems’in yüzü mum olduğunda gökteki güneş onun çevresinde dönen pervaneye dönüşür; böylece mürşit ışığı, görünen âlemin en büyük ışığını bile kendine çeker.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle