Gül âteş gülbün âteş gülşen âteş cûy-bâr âteş

Bahçedeki her nesneyi tek tek ateşe çeviren, redifi dokuz beyit boyunca dokuz kez ve dize içinde onlarca kez yineleyen Sebk-i Hindî gazeli.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gül âteş gülbün âteş gülşen âteş cûy-bâr âteş

   Semender-tıynetân-ı aşka besdir lâle-zâr âteş

   1Gül ateş, gül fidanı ateş, gül bahçesi ateş, ırmak ateş.

   2Semender yaratılışlı âşıklara lale bahçesi olarak ateş yeter.

   Beyit bir bahçeyi adım adım tutuşturuyor: çiçek, fidan, bahçe, su. Suyun bile yanması manzarayı gerçeklikten koparıyor ve geriye yalnız ateşe dayanıklı bir seyirci kalıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hemên ey sâkî bir sâgar tutuşdur dest-i dildâra

   Gazabla bezme geldi şem’-i meclis-veş yanar âteş

   1Ey saki, hemen sevgilinin eline bir kadeh tutuştur.

   2Ateş meclise öfkeyle geldi, meclis mumu gibi yanıyor.

   ‘Tutuşdur’ hem kadeh uzatmak hem alevlendirmek demek; tek fiil iki sahneyi birden çalıştırıyor. Meclise davetsiz gelen konuk ateş oluyor ve ışık kaynağı bir tehdide dönüşüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nesîm âteş çıkardı gonce-i çeşm-i ümîdimden

   Bırakdı gülşen-i âmâlime berk-ı bahâr âteş

   1Hafif rüzgâr, umut gözümün goncasından ateş çıkardı.

   2Bahar şimşeği emellerimin bahçesine ateş bıraktı.

   Baharı getiren rüzgâr ve şimşek burada yangın başlatıyor. Umudun açılma ânı ile yanma ânı aynı fiile bağlanınca, beklemek de bir zarar biçimi oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Hayâl-i hasret-i hâlinle âh etdikçe uşşâkın

   Şeb-i fürkatda her dem ahterân eyler nisâr âteş

   1Âşıklar, benini özleyip hayaliyle âh ettikçe

   2ayrılık gecesinde yıldızlar durmadan ateş saçar.

   Âh yerden yükseliyor, kıvılcım gökten iniyor; iki hareket gecede karşılaşıyor. Yıldızların saçtığı şey ışık değil, âşığın kendi âhının geri dönen kalıntısı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bana dûzahdan ey meh dem urur gülzârlar sensiz

   Dıraht âteş nihâl âteş gül âteş berg ü bâr âteş

   1Ey ay yüzlü, sensiz gül bahçeleri bana cehennemden söz açar.

   2Ağaç ateş, fidan ateş, gül ateş, yaprak ve meyve ateş.

   Matladaki sayım burada neredeyse aynen tekrarlanıyor, ama arada bir sebep belirmiş: sevgilinin yokluğu. Aynı liste ilk beyitte coşku, bu beyitte ceza olarak okunuyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Mürekkebdir vücûdu tâ ezel yek-pâre sûzişden

   Anâsırdan meger uşşâka olmuşdur dûçâr âteş

   1Âşığın bedeni ezelden beri baştan başa yanıştan yoğrulmuştur.

   2Demek dört unsurdan âşıklara düşen pay ateş olmuş.

   Klasik fizik dört unsuru herkese eşit dağıtır; Gâlib bu dağıtımı bozuyor. Âşık toprağı, suyu ve havayı kaybedip tek unsura indirgeniyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Çerâg-ı bezm-i hecri olduğum yapmış yakışdırmış

   Gönül pervânesine vuslat âteş intizâr âteş

   1Ayrılık meclisinin kandili olmam bana yakıştırılmış.

   2Gönül pervanesine kavuşmak da ateş, beklemek de ateş.

   ‘Yapmış yakışdırmış’ deyimi kaderin bir terzi gibi ölçü aldığını söylüyor. İki seçenek de yanmayla bittiği için pervanenin karar vermesinin bir anlamı kalmıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Beyân-ı sûziş eyler herkes isti’dâd-ı fıtratdan

   Eder berceste âşık mısrâ-ı rengin çenâr âteş

   1Herkes yanışını yaratılışındaki kabiliyete göre anlatır.

   2Âşık parlak bir mısra söyler, çınar ateşi tutuşturur.

   Beyit iki ustayı karşılaştırıyor: şair ve ağaç. Çınarın yaprağı el gibi açılıp sonbaharda kızarır; şairin yaptığı da alevi bir dizeye sığdırmak.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Meger kilk-i sebük-cevlânın olmuş germ-rev Gâlib

   Zemîn âteş zamân âteş bütün nakş u nigâr âteş

   1Gâlib, senin hızlı dönen kalemin kızışmış olmalı.

   2Yer ateş, zaman ateş, bütün nakış ve süsler ateş.

   Şair yangının sorumlusunu en sonda kendi kalemine yıkıyor. Mekân ve zaman da tutuşunca, gazelin başındaki bahçe yalnız kâğıt üzerinde kalmış oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle