Hacil olmuş o yâr-ı huşk leb nâlemden ayrılmış

Ayrılığı mahcup, kuru dudaklı sevgili ve basılı ‘şebnemben’ yüzeyiyle açan şiir; dudak, çene, dünya gösteren kadeh, karışık zülüf ve ay yüz arasında dolaşır. Yaralı gönül ile merhem, ardından Musa ile Meryem kapalı söz dizimlerinde korunur; son beyit mahreminden ayrılan garibin Âşık Ömer olduğunu açıklar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hacil olmuş o yâr-ı huşk leb nâlemden ayrılmış

   Cüdâ düşmüş seherden gonca veş şebnemben ayrılmış

   1O kuru dudaklı sevgili utanmış, benim iniltimden ayrılmış;

   2gonca gibi seherden ayrı düşmüş; basılı ‘şebnemben’ olası ‘şebnemden’ okumasıyla açık kalır.

   “Hacil” utancı, “huşk leb” kurumuş dudağı sevgili üzerinde birleştirir; ayrılığın yönü “nâlemden” sözüyle iniltinin çevresine bağlanır. İkinci dize “gonca veş”ten sonra basılı “şebnemben” yüzeyini verir. Bunun olası “şebnemden” okuması çiy çağrışımı taşır, fakat ikinci tanık olmadan metin sessizce onarılmaz.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ne lebtir sâkiyâ düşmüş ne gabgabdır ayağa bu

   Ne câm-ı ayna-i âlemnümâdır Cem’den ayrılmış

   1Ey saki, bu nasıl bir dudaktır; bu nasıl bir çenedir ki ayağa düşmüş?

   2Bu, Cem’den ayrılmış nasıl dünya gösteren ayna kadehidir?

   Beyit “ne lebtir” ve “ne gabgabdır” sorularıyla dudak ile çenenin olağanüstülüğünü art arda tartar; “ayağa” yüzeyi hem aşağı düşüşü hem kadeh çağrışımını açık tutar. Ardından “ayna-i âlemnümâ” bütün dünyayı gösteren efsanevi Cem kadehini getirir. Cem’den ayrılmış kadeh, sahibinden kopmuş güzellik parçasına benzer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Sunup zülf-i pür âşûbe çeküp el rûy-i mehrûye

   Uzun sevdâlara düşmüş acep âlemden ayrılmış

   1‘Sunup zülf-i pür âşûbe çeküp el rûy-i mehrûye’ yüzeyinde yön ve iyelik kapalıdır;

   2şaşılası uzun sevdalara düşmüş, dünyadan ayrılmış.

   “Zülf-i pür âşûb” kargaşa ve fitne dolu saçtır; ardından “sunup”, “çeküp el” ve “rûy-i mehrûye” parçaları gelir. Eylemlerin yönü ile zülf ve elin iyelik sahibi kesin olmadığı için sevgilinin saçını uzatıp ay yüzünden el çektiği hükmü kurulmaz. Açık ikinci dize uzun sevdalara düşüşü dünyadan ayrılmaya bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Acep iflâh olur mu değmez ise yaralı gönlüm

   Geçüp lâ’l-i leb-i dilber gibi merhemden ayrılmış

   1‘Acep iflâh olur mu değmez ise yaralı gönlüm’ dizesinde değme fiilinin nesnesi kapalıdır.

   2‘Geçüp lâ’l-i leb-i dilber gibi merhemden ayrılmış’ bağında ‘gibi’nin yönü kesin değildir.

   Yaralı gönlün “iflâh” bulup bulmayacağı “değmez ise” koşuluyla sorulur; ancak değme fiilinin nesnesi kaynakta açık değildir. İkinci dizede “lâ’l-i leb-i dilber”, “gibi”, “merhemden” ve “ayrılmış” yan yanadır. Dudakla merhemi kesin eşitlemek ya da merhemsiz kalan gönül senaryosu kurmak yerine bu benzetme bağı tahmin edilmeden korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Garip garip çeken bâr-i meşekkat kimdürür dersen

   Belâgatte eğer Mûsâ sıfat Meryem’den ayrılmış

   1‘Böyle garip garip meşakkat yükünü çeken kimdir?’ dersen,

   2‘Belâgatte eğer Mûsâ sıfat Meryem’den ayrılmış’ yüzeyinin kişi ve yüklem bağı kapalıdır.

   “Bâr-i meşekkat” taşınan ağır sıkıntı yüküdür ve bunu çeken kişinin kim olduğu soru biçiminde ertelenir. “Belâgatte”, “Mûsâ sıfat”, “Meryem’den” ve ayrılma fiilinin kişi-yüklem ilişkisi bütünüyle açık değildir. Modern de bu belirsizliği taşır; tanıksız bir kıssa ya da kimlik sonucu çıkarılmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bulursun ara yokla ne sanursun bu garibîyi;

   Ana Âşık Ömer derler kes-i mahremden ayrılmış

   1Bu garibi ne sanırsın; arayıp yoklarsan bulursun.

   2Ona Âşık Ömer derler; mahrem bir yakından ayrılmıştır.

   Kapanış okura “ara yokla” diyerek garibin kimliğini araştırma çağrısı yapar; cevap bir sonraki dizede mahlasla verilir: ona Âşık Ömer derler. “Kes-i mahrem” sırdaş ve yakın kişiyi belirtir. Böylece şiir boyunca tekrarlanan ayrılma, soyut dünyadan kopuşla değil, en sonunda güvenilen mahremden uzak kalmakla kapanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle