Hakka Kulluk Eyleyenler Tendeki Cânım Benim

Hakk yolundakileri kendi canı sayan gazel, melâmet hırkasını giyip gönülde gizli Allah evini bayındır etmeyi anlatır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hakka kulluk eyleyenler tendeki cânım benim

   Yollarına cân virenler cânda cânânım benim

   1Hakk'a kulluk edenler bedenimdeki canımdır.

   2Onların yoluna can verenler, canımdaki sevgilimdir.

   Matla iki ayrı topluluğu tek bir benlikte toplar: Hakk'a kulluk edenler şairin tenindeki can, o yola can verenler ise canının içindeki canandır. Kulluk ile fedakârlık arasındaki basamak farkı, ten ve cân sözcüklerinin iç içe geçtiği iki katmana yerleştirilir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gel beni dahl itme sûfî medh ü zemmi birledim

   Nefsimi ıslâh içün âlemde hem şânım benim

   1Ey sûfî, gelip beni işine katma; övgüyle yergiyi birledim.

   2Nefsimi düzeltmek, bu dünyadaki şanımdır.

   İkinci beyit doğrudan sûfîye seslenip ondan karışmamasını ister. Medh ü zemmi birledim sözü övgü ile yergiyi tek değere indirir; dışarıdan gelen hüküm böylece geçersizleşir. Geriye kalan tek uğraş nefsi ıslah etmektir ve şair bunu âlemdeki şanı sayar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Yek nazar kıldım tecellî zâtımı pâk eyledi

   Zâhidâ sen añlamazsın Hakkdır ol kânım benim

   1Tek bir bakış ettim; tecelli özümü arıttı.

   2Ey zâhit, sen anlamazsın; benim madenim Hakk'tır.

   Üçüncü beyitte tek bir bakış anlatının dönüm noktasıdır: yek nazardan sonra tecelli, konuşanın zâtını arıtır. Ardından söz zâhide döner ve ona anlayamayacağı söylenir; kân sözü Hakk'ı, içinden cevher çıkarılan bir maden gibi konumlandırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Işk içinde ben melâmet hırkasın giydim ise

   Fahr-ı âlem ışkına bil oldı üryânım benim

   1Aşk içinde melâmet hırkasını giydiysem,

   2âlemin övüncünün aşkıyla benim çıplaklığımdır.

   Dördüncü beyit melâmet hırkasını giymeyi kabul eder ama sonucu tersine çevirir: giyinmek burada örtünmek değil üryân kalmaktır. Çıplaklık Fahr-i âlem aşkına bağlandığı için kınanma, gösterişten arınmanın işaretine dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Her gelen bir bir vatan tutmış fenâ gülzârını

   Lâ-mekânım sorsa vâiz nerde emkânım benim

   1Her gelen, yokluk gül bahçesini birer vatan tutmuş.

   2Vaiz mekânımı sorarsa: ben mekânsızım; imkânım nerede?

   Beşinci beyitte gelen herkes fenâ gül bahçesini vatan edinmiştir; yerleşme sözü geçicilik üzerine kurulur. Vaizin mekân sorusuna şair lâ-mekân diye karşılık verir ve emkân ile lâ-mekân arasındaki ses yakınlığını soruyu boşa çıkarmak için kullanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Gizlü beytu’llâhı yapdım dilde ma‘mûr eyledim

   Şeyh Hulûsî arz iderken geldi Sübhânım benim

   1Gizli Allah evini gönülde kurup bayındır ettim.

   2Şeyh Hulûsî arz ederken benim Sübhân'ım geldi.

   Makta ibadet mekânını dışarıdan içeriye taşır: gizli Beytullah gönülde kurulur ve ma‘mûr edilir. Şair mahlasını arz eden özne olarak anar; arz bitmeden Sübhân'ın gelmesi, isteğin dile getirilişiyle karşılığının aynı ana sığdığını söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle