Feleğin Yayını Kimse Çekemez

Hacı Bayram Veli feleği durmadan yön değiştiren, zengini yoksul ve yoksulu zengin yapan güvenilmez bir güç olarak anlatır. Âlimlerin çözemediği birlik ve çokluk bilmecesini andıktan sonra kendi nefsine dünyaya gönül vermeme öğüdü verir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hiç kimse çekebilmez

   Derdine gönül virme

   1Hiç kimse çekebilmez.

   2Derdine gönül verme.

   Kimsenin çekemeyeceği ağır yük daha ilk sözde belirir; ardından gelen gönül vermeme uyarısı, feleğin derdine bağlanmanın insanı aşan bir külfet olduğunu söyler.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Güçdür feleğin yayı

   Bir götürür vâyı

   1Güçtür feleğin yayı.

   2“Bir götürür vâyı” yüzeyinin anlamı kaynakta kesinleşmiyor.

   Feleğin yayı çekilmesi güç bir silah olarak belirir. İkinci dizedeki “Bir götürür vâyı” yüzeyi çözülemediği için yayın kimi ya da neyi nasıl etkilediği yorumda kesinleştirilmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Oynayu gelür aldar

   Bir buncılayın fitne

   1Oynayarak gelir aldar.

   2Böylesi bir fitne daha olur mu?

   Felek oynayarak yaklaşıp kandırır; hafif görünen hareketin böylesine büyük fitne doğurması güvenilmezliğini artırır. Oyunun sonucu ağırdır. Bu vurgu, “Oynayu gelür aldar” sözünde belirginleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Çünki eli çapüktür

   Kande bulur arayı

   1Çünkü eli çeviktir.

   2ona karşı koyacak fırsatı nerede bulsun?

   Feleğin eli çabuktur, karşısındaki kişi toparlanacak aralık bulamaz; hız, onun hilesine karşı savunmayı imkânsızlaştırır. Bu vurgu, “Çünki eli çapüktür” sözünde belirginleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Çün yüzini döndürdi

   Nice seri pâyi ider

   1Çünkü yüzünü döndürdü.

   2Nasıl başı ayak, ayağı baş eder.

   Yüzünü çevirdiği anda başı ayak, ayağı baş eder; felek, insanın toplumsal yerini bir dönüşle tersine çevirir. Dönüş, makamları baş aşağı eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bir lâhze karar itmez

   Döner ser ider pâyi

   1Bir an karar etmez.

   2Başı ayak, ayağı baş eder.

   Bir an durmayan dönüş yine baş ile ayağın yerini değiştirir; istikrarsız hareket, feleğin tek kalıcı özelliğidir. Çarkın düzeni ters çevirmektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bir fâni vefâsızdur

   Gâh bayı ider yohsul

   1O geçici ve vefasızdır;

   2Bazen zengini eder yoksul.

   Geçici ve vefasız felek zengini yoksula çevirir; soyut nitelikler servetteki somut kayıpla kanıtlanır. Servet feleğin elinde tutunamaz. Bu vurgu, “Bir fâni vefâsızdur” sözünde belirginleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Kavline inanma hiç

   Gâh yohsul ider bayı

   1Sözüne inanma hiç.

   2Bazen yoksul eder zengini.

   Sözüne güvenilmemesi istenen felek bu kez yoksulu zengin yapar; yükseltmesi de düşürmesi kadar güvenilmezdir. Onun bağışı da güven vermez. Bu vurgu, “Kavline inanma hiç” sözünde belirginleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Hayran kamu âlimler

   Kaf’dan kafa hükm ider

   1Şaşkın bütün âlimler.

   2Kaf’tan Kaf’a hükmeder.

   Bütün âlimler feleğin dünyanın bir ucundan ötekine yayılan hükmü karşısında şaşkındır; bilgi, evrensel kuvveti çözmeye yetmez. Âlimlerin hayreti bu yüzden büyür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Bu mani’nün alnıda

    Bilmez bu muammâyı

    1Bu anlamın önünde.

    2Bilmez bu bilmeceyi.

    Anlamın alnında duran bilmece çözülemez; “alın” imgesi, sır açıkta görünse bile okunamadığını düşündürür. Görünen işaret kapalı kalır. Bu vurgu, “Bu mani’nün alnıda” sözünde belirginleşir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
11. 11

    Vâhiddür o vahdetde

    Hızr irmedi bu sırra

    1Birdir o birlikte.

    2Hızr ermedi bu sırra.

    Vahdet içinde tek olan sırra Hızır’ın bile erişememesi, bilgeliğin simge kişisini de bilginin dışında bırakır. Hızır’ın bilgisi bile sınıra varır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
12. 12

    Kesretde kani tefrik

    Bildirmedi Mûsâ’yı

    1Çoklukta nerede ayrım.

    2Bildirmedi Mûsâ’yı.

    Çokluk içindeki ayrımın nerede olduğu Musa’ya bildirilmez; vahdet sorusu peygamber bilgisiyle bile kapanmaz. Kesret bu kapalılığı çoğaltır. Bu vurgu, “Kesretde kani tefrik” sözünde belirginleşir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
13. 13

    Miskin HACI BAYRAM sen

    Bir ulu imaretdür

    1Ey miskin Hacı Bayram,

    2Kaynakta “Bir ulu imaretdür” biçiminde geçen dize, “imaret” yüzeyi nedeniyle güvenle kesinleştirilemiyor.

    Hacı Bayram kendi mahlasına ‘miskin’ sıfatıyla seslenir; ikinci dizedeki ‘ulu imaret’ yüzeyi kesin çözülemediği için yorum da bu belirsizliği aşmaz.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
14. 14

    Dünyaya gönül virme

    Alma başa sevdâyı

    1Dünyaya gönül verme.

    2Alma başa sevdayı.

    Şair kendi nefsine dünyaya gönül vermemesini söyler; feleğe ilişkin bütün örnekler, başa sevda almama öğüdüne bağlanır. Öğüt doğrudan şairin kendisinedir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle