İsmetin sermâye-i rûh-i revânıdır kadeh

Kadeh, ruhun sermayesi ve meclis ehlinin âşık bedenindeki canı sayılır; dert ve gamın dilini açıklar. Dünyada rahat mülkü bulunmazken kadeh hakikat anlamlarını, ilim ve hikmeti açar. Şarap içi aydınlatır; değerini sıradan kişi anlayamaz ve Cem kadehi saki elinden safâ ehline armağandır. Son bölümde sarhoşu şaraptan, bülbülü gülden tanıyan bilgi Ömer’i yetmiş iki dilde konuşturur; kadeh meclisin dili ve tercümanı olur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   İsmetin sermâye-i rûh-i revânıdır kadeh

   Ehl-i bezmin âşıka cisminde cânıdır kadeh

   1Kadeh, iffetin akan ruhunun sermayesidir;

   2Kadeh, meclis ehlinin âşığın bedenindeki canıdır.

   Kadeh “sermâye-i rûh-i revân” diye hayatın dolaşan özüne değer kazandıran varlık olur. Ehl-i bezm için onun âşık bedenindeki “can” sayılması nesneyi içecek kabından çıkarır; meclisin müşterek canlılığı bu kapta toplanır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Halleder bir demde yüz bin müşkilâtı âşıka

   Derd ü gam elfâzının şerh ü beyânıdır kadeh

   1Âşığın yüz bin güçlüğünü bir anda çözer;

   2Kadeh, dert ve gam sözlerinin açıklaması ve beyanıdır.

   Bir demde yüz bin müşkülü çözme iddiası kadehe olağanüstü yorum gücü verir. Dert ve gam “elfâz”a, yani açıklanması gereken sözlere dönüşür; kadeh hem bu sözlerin şerhi hem açık beyanı olarak okunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Yok imiş bildik fenâda mülk-i râhat âşıka

   Anın içün verilür keşf ü kerâmet âşıka

   1Bildik ki bu geçici dünyada âşığa rahatlık ülkesi yokmuş;

   2Onun için âşığa keşif ve keramet verilir.

   “Fenâ” dünyasında rahat bir mülk bulunmadığı deneyimle öğrenilir; geçici âlem âşığa yerleşik huzur vermez. Keşif ve keramet bu yokluğun karşılığıdır: dünyevi rahat çekilince iç anlamları görme yetisi verilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Açılur hep cümle ma’nâ-yı hakîkat âşıka

   İlm ü hikmet bildirir sırr-ı maânîdir kadeh

   1Hakikat anlamlarının hepsi âşığa açılır;

   2Kadeh, ilim ve hikmeti bildiren anlamlar sırrıdır.

   Hakikatin bütün manaları açılırken kadeh “sırr-ı maânî” diye yine saklılık taşır; açılma ile sır birlikte kalır. İlim ve hikmeti öğretmesi sarhoşluğu bilgisizlik değil, özel bir kavrayış yolu olarak çerçeveler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bâdedir ey dil eden kalb-i derûnu pür ziyâ

   Anlamaz kadrin şerâb-ı hoşgüvârın her gedâ

   1Ey gönül, içini ışıkla dolduran şaraptır;

   2Her sıradan kişi hoş içimli şarabın değerini anlamaz.

   Bâde kalbin “derûn”unu pür-ziya eder; aydınlık dış yüzeye değil en iç bölgeye yerleşir. “Her gedâ”nın hoş içimli şarabın kadrini anlamaması, maddi yoksulluktan çok bu manevi zevke ehil olmayan sıradan bakışı belirtir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Câm-ı Cem devrinde erbâb-ı safâya bî riyâ

   Dest-i sâkîden gelür bir ermağanîdir kadeh

   1Cem’in kadehi devrinde safâ ehline içtenlikle;

   2Kadeh saki elinden gelen bir armağandır.

   Câm-ı Cem efsanevi hükümdarlık ve dünyayı gösteren kadeh çağrışımını meclise getirir. Saki elinden “bî riyâ” gelen armağan gösterişsizce safâ ehline sunulur; değer kabın şöhretinden çok sunuşun temizliğinde belirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Âşıkın sermest ü hayrân olduğun mülden bilür

   Bülbülün hengâme-i giryânını gülden bilür

   1Âşığın sarhoş ve hayran oluşunu şaraptan bilir;

   2Bülbülün ağlama hengâmesini gülden bilir.

   Âşığın sermestliği “mül”den, bülbülün ağlayış hengâmesi gülden bilinir; belirti kaynağına bağlanır. Bu iki tanıma, insan aşkı ile bahçe mazmununu aynı yorum yönteminde dikkatle buluşturur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Söyledirsen Ömer’i yetmiş iki dilden bilür

   Ehl-i bezmin hem dili hem tercemânıdır kadeh

   1Ömer’i söyletsen yetmiş iki dilden bilir;

   2Kadeh meclis ehlinin hem dili hem tercümanıdır.

   Mahlaslı dize Ömer’in yetmiş iki dili bilecek ölçüde konuşturulmasını kadehe bağlar; sayı bütün halkları kapsayan genişlik taşır. Son hükümde kadeh meclisin hem konuşan dili hem o dili açıklayan tercümanı olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle