Kaldı Nakş-ı Hâtem-i La‘lin Dil-i Gam-pîşede

Yakut dudak mühründen kaş ve bakışın rekabetine, Ferhâd'ın kazmasından çözülemeyen kâküle uzanan gazel, son beyitte şeyh ve dervişe boyun eğmeyen gönlü öne çıkarır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Kaldı nakş-ı hâtem-i la‘lin dil-i gam-pîşede

   Gonce-i terdir ko açılsın derûn-ı şîşede

   1Yakut dudağının mühür izi, gamı iş edinmiş gönülde kaldı;

   2o taze bir gonca, bırak şişenin içinde açılsın.

   Dudak bir mühür, gönül ise üzerine basılan mumdur; iz kalıcıdır çünkü gönül zaten gamı iş edinmiştir. İkinci dize aynı izi taze bir goncaya çevirip şişenin içine kapatır. Kapalı camda açılması beklenen gonca, hem korunan hem hapsedilen bir güzelliktir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Eylesin târâc-ı dil geh çîn-i ebrû geh nigâh

   İki şîr olmaz meseldir sevdiğim bir bîşede

   1Bazen kaşının kıvrımı, bazen bakışın gönlü yağmalasın;

   2sevgilim, bir ormanda iki aslan bulunmaz derler.

   Kaşın kıvrımı ile bakış, gönlü sırayla yağmalayan iki güçtür. İkinci dizedeki atasözü bu sıralamanın sebebini açıklar: aynı ormanda iki aslan barınmaz, bu yüzden ikisi aynı anda değil ‘geh… geh’ diyerek nöbetleşe saldırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Etdi şîrîn-kâri-i Ferhâd nakş-ı Bîsütûn

   Ser-nüviştin kim kazâ resm eylemiştir tîşede

   1Ferhâd'ın tatlı işçiliği Bîsütûn'a nakşını vurdu;

   2çünkü kader, senin yazgını kazmanın üzerine çizmiştir.

   Ferhâd'ın işçiliği ‘şîrîn’ sıfatıyla anılınca sözcük hem tatlılığı hem Şîrîn'in adını taşır. Kazma da iki kez iş görür: dağa nakşı vuran alet, kaderin yazgıyı çizdiği kalem olur. Emek ile alın yazısı böylece aynı ucun altında birleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Olmadım reh-yâb-ı sırr-ı kâkül-i ham-der-hamın

   Çok kilîd-i müşkili etdim küşâd endîşede

   1Kıvrım kıvrım kâkülünün sırrına yol bulamadım,

   2düşüncede nice güç kilidi açmış olsam da.

   Beyit iki başarıyı karşı karşıya koyar: düşüncede açılan nice zor kilit ile bir türlü açılamayan tek sır. Kâkülün ‘ham-der-ham’, yani kıvrım içinde kıvrım oluşu onu bir düğüm değil labirent yapar; akıl kilit açmayı bilir ama yol bulmayı bilmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Cem‘ olan hatt-ı lebinle zehr ü şekker handeyi

   Nîş ile cedvâra teşbîh eyledim bir rîşede

   1Dudak hattınla birleşen zehir ve şeker gülüşünü,

   2tek kökte bir araya gelen iğne ile panzehire benzettim.

   Gülüşte zehir ile şeker birleşince benzetme de ikili gider: iğne ve panzehir. İkisinin ‘bir rîşe’de, tek kökte toplanması zararla devanın ayrı kaynaklardan gelmediğini söyler. Ana neşrin ‘hatt-ı lebinle’ okuması korunmuş, Bulak'ın ‘hattıñla’ farkı kaynak notunda kaydedilmiştir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Hırka-pûş-ı hân-kâh-ı bî-niyâzîdir dilim

   Eylemem Râgıb müdârâ şeyhe de dervîşe de

   1Gönlüm, hiçbir şeye muhtaç olmayanlar tekkesinin hırkalısıdır;

   2ey Râgıb, ne şeyhe ne de dervişe boyun eğerim.

   Makta gönlü bir tekkeye yerleştirir, ama o tekkenin adı ‘bî-niyâzî’, yani muhtaç olmamaktır. Hırka giyilir fakat itaat edilmez; şair ne şeyhe ne dervişe yüz suyu döker. Bağlılığın biçimi korunurken onun gerektirdiği eğilme açıkça reddedilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle