Kim Ki Sâdıkdır Sanem Sultânı Bulmış Dertli Kul

Dertli kulun candan geçip ihsan, hayranlık ve imana gelişini anlatan gazel, Melâmî abdal ve lâ-mekân imgeleriyle manevî yolculuk kurar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Kim ki sâdıkdır sanem sultânı bulmış dertli kul

   Câna biñ cândan geçüp kurbâne gelmiş dertli kul

   1Sadık olan dertli kul, sevgili sultanını bulmuştur;

   2bin candan geçip cana kurban olmaya gelmiştir.

   Şart baştan konur: bulmanın ölçüsü aramak değil sâdık olmaktır. İkinci dize bedeli sayıyla büyütür — bir can için bin candan geçmek. Kurban sözcüğü de dertli kulu edilgen bir acı çeken olmaktan çıkarıp kendi ayağıyla gelen bir özne hâline getirir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Çâr u nâ-çâr kalmış ol ihsân arar çokdan berü

   Bilmezem kimden kime ihsâna gelmiş dertli kul

   1Çareli çaresiz kalmış, çoktandır ihsan arar;

   2bilmem kimden kime, bağışa gelmiştir dertli kul.

   Beyit şiirin tek itirafını taşır: ‘bilmezem’. Çareli ile çaresizin tek ifadede birleşmesi gibi, ihsanın kimden kime geçtiği de belirsiz bırakılır. Çoktan beri süren arayış böylece bir sonuca değil, tarafları seçilemeyen bir alışverişe bağlanmış olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir melâmîden giyinmiş gördigiñ abdâl ise

   Öyle bir mestân olup hayrâna gelmiş dertli kul

   1Gördüğün abdal bir Melâmîden elbise giymişse,

   2öyle sarhoş olup hayranlığa gelmiştir dertli kul.

   Giysi burada kimliğin göstergesi değil kaynağıdır: abdal, melâmîden aldığı elbiseyle onun sarhoşluğunu da devralır. Kınanmayı göze alan yolun kıyafeti giyeni dışarıdan tanınır kılarken içeriden hayranlığa taşır; görünüş ile hâl aynı dizede el değiştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ey cemâli pertevîniñ zerresini görse kim

   Didiler yollarda biñ pervâne gelmiş dertli kul

   1Ey güzelliğinin ışığından bir zerre gören,

   2dediler ki yollara bin pervane gelmiş; dertli kul da gelmiştir.

   Ölçü burada en küçüğe indirilir: görülen şey güzelliğin kendisi değil, ışığından bir zerredir. Buna karşılık yollara dökülenlerin sayısı bine çıkar. Zerre ile bin arasındaki orantısızlık, çekimin gücünü görünenin büyüklüğüyle değil kalabalığın hareketiyle ölçer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kişi kâfir olmayınca nice olur mü’min diyen

   Zulmet içre yürüyüp îmâna gelmiş dertli kul

   1'Kişi inkâr etmeden nasıl inanır?' diyerek

   2karanlık içinde yürüyüp imana gelmiştir dertli kul.

   Beyit inancı düz bir yol değil, karanlıktan geçen bir güzergâh sayar. Aktarılan söz soru biçiminde verilmiş ve sahibi belirtilmemiştir; şair onu kendi hükmü olarak değil, dertli kulun yürüyüşünü açıklayan bir ölçü olarak anar. İman burada varılan yerdir, başlanılan yer değil.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Şeyh Hulûsî yol gidermiş lâ-mekân iklîmine

   Sordılar kerrât ile seyrâna gelmiş dertli kul

   1Şeyh Hulûsî mekânsızlık ülkesine yol gidermiş;

   2defalarca sordular, seyretmeye gelmiş dertli kul.

   Son beyitte yolun varış yeri bir ülke gibi adlandırılır: lâ-mekân iklîmi. Yer bildiren bir sözcükle anılan bu bölge, tanımı gereği yersizdir. ‘Kerrât ile’, yani defalarca sorulmuş olması da yolun tarif edilemezliğini gösterir; verilen cevap yön değil niyettir — seyre gelmiştir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle