Kim ne bilür bizi nice soydanız

Sekiz beyit boyunca bir köken sorusu sorulur ve her defasında geri çevrilir: cevap, olunmayan şeylerin sayılmasıyla verilir. Ateş, su, Güneş ve Ay elenir; yerine keşkül, kudret yayı, cennetin içindeki bir köy gibi imkânsız adresler konur. Kapanış cevabı bir okur şartına bağlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Kim ne bilür bizi nice soydanız

   Ne zerrece oddan ne hod sudanız

   1Bizi kim ne bilir, nasıl bir soydanız

   2Ne zerre kadar ateşten ne de sudan

   Gazel bir soruyla açılır ama soru cevap beklemez: “kim ne bilür” zaten bilinmediğini söyler. İkinci dize cevabı olumsuzlamayla verir ve dört unsurun en karşıt ikisini, ateş ile suyu, birlikte eler. “Od” ateşin eski Türkçesi, “hod” Farsçadan gelen “hem, dahi”dir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bize meftûn olan marifet söyler

   Biz Horasan elleründe baydanuz

   1Bize gönül veren kişi marifetten söz eder

   2Biz Horasan illerinde zenginlerdeniz

   “Bay” zengin, mal sahibi demektir ve beyti bir çelişkinin üstüne kurar: Ergun'un andığı kaynaklar Abdal Musa'yı “Yesevî fukarası” arasında sayar, oysa dize Horasan'da zenginlikten söz eder. Horasan burada bir coğrafya değil, Anadolu abdallarının geleneksel adresidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bizüm zahmumuza merhem bulunmaz

   Biz kudret okunda gizlü yaydanız

   1Bizim yaramıza merhem bulunmaz

   2Biz kudret okundaki gizli yayız

   İlk dize devasız yara mazmununu kurar, ikincisi konuyu yaradan silaha çevirir. “Kudret oku” Tanrı'nın attığı oktur; söyleyen kendini o okun görünen yolunda değil, onu fırlatan görünmez yayda konumlandırır. Yaralanan ile sebep olan aynı beyitte durur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yedi derya bizüm keşkülümüzde

   Hacım umman ise biz de göldenüz

   1Yedi derya bizim keşkülümüzün içinde

   2Hacı'm, o umman ise biz de gölüz

   Yedi denizi bir dilenci kabına sığdıran ilk dize, ikincisinde ölçüyü tersine çevirip küçülür. Beyit metin olarak en oynak yer: Ergun “biz de” için “Biz o” nüsha farkını dipnotta bildirir, “Hacım” ise hem “hacı'm” hitabı hem “hacim” okunabilir. Karşılık bu yüzden bir okumadır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hızır İlyas bizüm haldaşumuzdur

   Ne zerrece Günden ne hot Aydanuz

   1Hızır ile İlyas bizim hâl arkadaşımızdır

   2Ne zerre kadar Güneşten ne de Ay'dan

   Hızır ile İlyas yolda kalanın iki ölümsüz yardımcısıdır; “haldaş” onları yardımcı değil eşit kılar. İkinci dize birinci beyitteki “ne zerrece … ne hot” kalıbını aynen tekrarlar, yalnız unsurların yerine iki ışığı koyar: ateşle su elenmişti, şimdi Güneşle Ay eleniyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Yedi tamu bize nevbahar oldu

   Sekiz uçmak içindeki köydenüz

   1Yedi cehennem bize ilkbahar oldu

   2Sekiz cennetin içindeki köydeniz

   “Tamu” ile “uçmak”, cehennem ve cennetin İslam öncesinden gelen Türkçe adlarıdır; nefes bunları geleneksel sayılarıyla korur. Ateşten olmadığını söyleyen biri için cehennemin bahara dönmesi tutarlı bir sonuçtur. Cennet de konuk olunan yer değil, doğulan köydür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Mûsa gibi «Lenterani» denürüz

   Aslumuzu sorar isen Hoy’danız

   1Musa gibi bize «len terânî» denir

   2Aslımızı sorarsan Hoy'danız

   “Len terânî” — “beni göremezsin” — Tanrı'nın, kendisini görmek isteyen Mûsa'ya verdiği cevaptır. Şairin adı da Mûsa olduğu için benzetme iki yönlü çalışır: görülemeyen ile görmek isteyen aynı ada gelir. Ardından görülemez olan kişi kesin bir adres verir: Hoy.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Abdal Mûsa oldum geldüm cihana

   Ârifler anlar bizi ne boydanız

   1Abdal Musa oldum, cihana geldim

   2Bizi ârifler anlar, ne boydanız

   Mahlas beyti sırayı tersine kurar: önce “oldum”, sonra “geldüm” — kimlik gelişten öncedir. Kapanış açılıştaki soruyu cevaplamak yerine muhatabını daraltır. “Soy” ile “boy” Türkçenin yerleşik ikilisidir; gazel açıldığı kelimeyle kapanıp halkasını tamamlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle