Muhammed Ali’nin kıldığı da’vâ

Beş dörtlük aynı redifle biter ve meydana her seferinde yeni bir ad takılır: var, er, sır, kâr, gör, dar. Üçü tek ses farkıyla kurulan karşıtlıklardan doğar — yok/var, ar/er, kör/gör. Mahlas dörtlüğü sıralamayı urganda kapatır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Muhammed Ali’nin kıldığı da’vâ

   Yok meydanı değil var meydanıdır

   Muhammed kırklara niyâz eyledi

   Ar meydanı değil er meydanıdır

   1Muhammed ile Ali'nin ortaya koyduğu dava

   2Yokluk meydanı değil varlık meydanıdır

   3Muhammed Kırklara niyaz etti

   4Utanç meydanı değil er meydanıdır

   Redif dörtlükte iki kez, hep aynı kalıpla gelir: “X meydanı değil Y meydanıdır”. Karşıt çiftler tek sesle ayrılır — yok/var, ar/er. Meydan, Bektaşî töreninin yapıldığı yerdir; tanımı ne olduğu değil, ne olmadığı söylenerek verilir. Kırklara niyaz, yolun kuruluş sahnesini çağırır.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kırklar özün bir araya kodılar

   Anlar cenâzesin susuz yudular

   Deveyi gördün mü gördüm dediler

   Ört elin eteğin sır meydanıdır

   1Kırklar özlerini bir araya koydular

   2Onlar cenazesini susuz yıkadılar

   3Deveyi gördün mü, gördüm dediler

   4Elini eteğini ört, sır meydanıdır

   Üç dize Kırklar anlatısından üç sahneyi hatırlatır ve hiçbirini açmaz. Üçüncüsü Türkçenin “deveyi gördün mü — görmedim” kalıbını çağırır, ama kaynak “gördüm dediler” yazar; kalıbın tersine dönmesi kayda değer. Dördüncü dize susmayı emreder, redif de sırrı bir yere çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Vardığın yerlerde ara bulasın

   Gezdiğin yerlerde makbûl olasın

   Sakla sırrını kim settâr olasın

   Çek çevir kendini kâr meydanıdır

   1Vardığın yerlerde arayıp bulasın

   2Gezdiğin yerlerde beğenilesin

   3Sırrını sakla ki örtücü olasın

   4Kendini çek çevir, kâr meydanıdır

   Üç dize aynı ekle biterek dörtlüğü nasihate döndürür. “Settâr” örten demektir ve Allah'ın adlarından biridir; sırrını saklayana bu adı yakıştırmak, susmayı ilahî bir sıfatın taklidi saymaktır. Son dize meydanı ticaret diliyle anar: burada durulan yer kâr getiren yerdir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ne diyeyim şu erkânı kurana

   Yuf çekerler bu meydanda yalana

   Üçyüz altmış merdiveni bilene

   Kör meydanı değil gör meydanıdır

   1Şu erkânı kurana ne diyeyim

   2Bu meydanda yalana yuh çekerler

   3Üç yüz altmış merdiveni bilene

   4Burası körlerin değil, görenlerin meydanıdır

   İlk dize hüküm vermekten çekinir, ikincisi cezayı topluluğa bırakır: yuf çekmek, ayıplamanın sesli hâlidir. “Üçyüz altmış merdiven” yolun basamaklarını bir dairenin derecesi kadar sayar, yani bütününü. Kapanış yine tek sesle kurulur: kör ile gör.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Abdal Mûsa Sultan gerçek er ise

   Ali’yi sevenler muhib yâr ise

   Hak’kın maksûduna erem der ise

   Urganı boynunda dar meydanıdır

   1Abdal Musa Sultan gerçek er ise

   2Ali'yi sevenler muhib dost ise

   3Hakk'ın istediğine ereyim der ise

   4Urgan boynundadır, dar meydanıdır

   Mahlas dörtlüğü üç şartı üst üste dizip cevabı sona bırakır. “Dar” hem darağacı hem Bektaşî meydanında ikrar verenin durduğu yerdir; iki anlam ayrılmaz, çünkü o yere durmak Mansûr'un yerine geçmek sayılır. Şiirin saydığı meydanlar burada urganla biter.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle