Men Gulâm-ı Hayder'im İlyâ'ya Yoldaş Olmuşam

Redif olan “yoldaş olmuşam” altı beyitte bir zaman çizgisi kurar: yaratılıştan önceki noktadan başlar, feleklerin yokluğundan Âdem'in toprağına, oradan en aşağıdaki ile arkadaşlığa iner. Her beyit aynı fiili tekrarlarken iddianın dozunu artırır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Men gulâm-ı Hayder’im İlyâ’ya yoldaş olmuşam

   Zât-ı bilkuvve iken ol pâya yoldaş olmuşam

   1Ben Hayder'in kuluyum, İlyâ'ya yol arkadaşı oldum;

   2zât henüz kuvve hâlindeyken o makama yoldaş oldum.

   İlk dize kullukla arkadaşlığı bir arada söyler: gulâm olan aynı zamanda yoldaştır. “İlyâ” adı bu divanda hep Ali'nin yanında geçer — “Yâ Ali yâ Îlyâ” gazelinde her dizenin başındadır — yani şairin sözlüğünde aynı hitabın ikinci yüzüdür. İkinci dize iddiayı yaratılıştan önceye taşır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ol zaman ki dürr-i ma’nâ nokta-i yek harf idi

   Bâ-i Bismillâh ile noktaya yoldaş olmuşam

   1Mânâ incisi tek bir harfin noktasıyken

   2Bismillâh'ın “bâ”sıyla o noktaya yoldaş oldum.

   Hz. Ali'ye atfedilen “ben Bismillâh'ın bâ'sının altındaki noktayım” sözü, Hurûfî kozmogoninin çıkış noktasıdır: yaratılış bir noktadan açılır. Şair kendini o noktanın yanına koyarak bilgiyi değil ortaklığı iddia eder; “dürr-i ma’nâ” tamlaması harfi bir mücevher gibi tek ve bölünmez gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Yer ü gök ü nüh felek hem arş ü kürsî yoğ iken

   Hak ile bir zât idik Mevlâ’ya yoldaş olmuşam

   1Yer, gök, dokuz felek, arş ve kürsî henüz yokken

   2Hak ile tek bir zât idik; Mevlâ'ya yoldaş oldum.

   İlk dize evrenin envanterini sayıp hepsini yokluğa iter; ikinci dize o boşlukta bir ittihad iddiası kurar. “Hak ile bir zât idik” cümlesi, Hurûfî şairlerin bedelini ödediği türden bir sözdür ve gazelin en cesur beytidir. Redif bu iddiayı bir arkadaşlık diliyle yumuşatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kün deyüb Azze ve cel ol dem meni var eyledi

   Âdem-i hâki olub Havvâ’ya yoldaş olmuşam

   1Azîz ve celîl olan “ol” deyip o an beni var etti;

   2topraktan Âdem olup Havvâ'ya yoldaş oldum.

   Buraya kadar ezelde duran şair ilk kez yaratılır: “kün” emri onu zamanın içine sokar. Ardından bedene iner — “Âdem-i hâkî”, topraktan olan Âdem. Zaman çizgisi böylece noktadan feleklere, feleklerden insana gelir ve redif her basamakta aynı kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Nûr-i Hak’dır mutlaka âbâ vü ecdâdım benim

   Anın içün esfel ü â’lâya yoldaş olmuşam

   1Atalarım ve dedelerim mutlaka Hak nûrudur;

   2bu yüzden en aşağıya da en yükseğe de yoldaş oldum.

   Soy iddiası kandan değil nurdan kurulur; sonucu da bir ahlâk hükmüdür. Esfel ile a'lâ, yani en alt ile en üst, nurdan gelen için aynı mesafededir. Abdal tutumunun temeli bu beyitte kısaca söylenir: yüksek ile aşağı ayrımını kaldırmak.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Küntü kenz’in kenziyem ismim dahi Vîrâni’dir

   Ol sebebden fahr ile ednaya yoldaş olmuşam

   1“Ben gizli bir hazineydim” sözünün hazinesiyim; adım da Vîrânî'dir.

   2Bu yüzden övünçle en aşağı olanla yoldaş oldum.

   Mahlas beyti hadis ile adı bir mazmunda birleştirir: define yıkık yerde gömülü olur, o hâlde hazinenin adı “virâne”den gelir. Son dize övünç ile aşağılığı yan yana koyarak melâmet ahlâkını tanımlar; “fahr ile ednaya” tamlaması bir çelişki değil, şairin programıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle