Virânî

Virânî kimdir?

Virânî, şiirlerinde kendini “Virân Abdal” ve “Virânî derviş” diye anan bir tekke şairidir. Kaynaklarda Vîrânî ve Vîrânî Baba adlarıyla da geçer; asıl adı bilinmiyor. Hurûfîliğin harf ve yüz okumasını Alevî-Bektaşî inancıyla aynı metinde birleştirir ve bunu, halk şiirine yakın duran sade bir dille ama neredeyse baştan sona aruzla yapar.

Alevî-Bektaşî geleneğinde Nesîmî, Hatâyî, Fuzûlî, Pîr Sultan Abdal, Yemînî ve Kul Himmet ile birlikte Yedi Ulu Ozan arasında sayılır. Buna karşılık hayatı hakkında elde çok az belge var; yaşadığı yüzyıl bile kesin değil. Derlemeci Sadettin Nüzhet Ergun onu 16. asra koyar, TEİS kaydı ise elimizdeki tek eski kaynağa dayanarak 17. yüzyıl demek gerektiğini savunur.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum ve ölüm yılı bilinmiyor. Eğriboz adasında doğduğu ve bir süre Necef'te Hz. Ali'nin türbesinde hizmet ettiği anlatılır; TEİS maddesi bu iki rivayeti belgesiz sayar, dolayısıyla burada bir hüküm olarak değil rivayet olarak kaydediliyor. Şiirlerinde kendini “Urum abdâlı”, abdal ve kalender diye tanımlar — yani yerleşik bir tekke görevlisi değil, gezici dervişlik çevresinden biri olarak.

Hakkında bilinen en eski kaynak 1129/1716'da yazılan Demir Baba Velâyet-nâmesi'dir. Bu metne göre Virânî, yaşlı Demir Baba ile karşılaştığında otuzlu yaşlarındadır; TEİS bu kronolojiden hareketle onu 17. yüzyıl şairi sayar. TDV İslâm Ansiklopedisi 16. yüzyılın ikinci yarısı ile 17. yüzyılın ilk çeyreği arasını verir. Ergun'un 16. asır hükmü ise şairin Balım Sultan'a intisap ettiğini “anlaşılan” kaydıyla söylemesine dayanır; Balım Sultan 1516'da öldüğü için bu bağ tarih bakımından tartışmalıdır. Arşivdeki “Îd-i ekberdir bu gün” gazeli “Balım'ın kurbânıyız” diyerek o bağın hangi dizelere dayandığını gösteriyor.

Velâyet-nâme anlatısında Virânî kerâmet yarışına girer, Demir Baba karşısında yenilir ve Otman Baba'nın tekkesine doğru yola çıkar. Gerlova'daki Hâfızzâde tekkesinde ölmüş, o tekkenin avlu kapısı önüne gömülmüştür. Bulgaristan'daki Demir Baba Tekkesi postnişininden icazet aldığı da kaydedilir. Ölüm yeri konusunda kaynaklar Gerlova ile Filibe yakınındaki Karlova arasında ayrılır.

Mezhebî kimliği de tartışmalıdır. Ergun onu Nusayrî sayar ve divanında Ali-Allahîlik telakkilerinin “pek açık olarak” terennüm edildiğini söyler; ayrıca Kızıl Deli hakkında bir medhiye yazdığını bildirir ve ayrıntı için kendi “Hurufî Şairleri” kitabına gönderme yapar. TEİS ise Nusayrî nisbesini bir soy bilgisi değil, Ali'nin ilâhîliği konusundaki tutumunu anlatan bir kendini adlandırma sayar; şairin bir manzumesinde “Nusayrî’yem Nusayrî’yem Nusayrî” diye tekrarlaması bu okumaya dayanak yapılır. Hurûfîliği ve bu konudaki bilgisi ise tartışma dışıdır.

Şiir anlayışı ve dili

Şiirinin temel yöntemi tekrardır. “Ali’dir” ile açılan on sekiz dize, “yoldaş olmuşam” ve “gelür” redifleri, her dizeyi aynı yedi heceyle başlatan “Yâ Ali yâ Îlyâ yâ” kalıbı — hepsi gazeli okunan bir metinden söylenen bir zikre yaklaştırır. Anlam beyitten beyite ilerlemez; aynı hüküm her seferinde başka bir sıfatla yeniden kurulur ve şiir bir liste gibi büyür.

İkinci damar Hurûfîliktir ve süs değil yöntemdir: yüz okunacak bir levhadır, Bismillâh'ın “bâ”sının altındaki nokta yaratılışın ilk işaretidir, ebced hesabı ilâhî adı çözmenin yoludur. Şair bu çerçevenin kaynaklarını da adıyla anar — Câvidânnâme, “Küntü kenz” sözü, “Men aref” hükmü şiirlerinde açıkça geçer. Öğretinin herkese açık olmadığını söyleyen beyitler de aynı çerçevenin parçasıdır.

Dili karışıktır ama zorlama değildir. Arapça iktibaslar ve Farsça tamlamaların arasına “uş”, “tomtırak”, “değme”, “niderem” gibi eski Türkçe biçimler girer; bu karışım şiiri ağırlaştırmak yerine gündelik konuşmaya yaklaştırır. Üçüncü sabit izlek melâmettir: köhne bir şal, başı açık abdal kılığı, dört tıraş ve “fakr benim övüncümdür” sözü, yoksulluğu bir eksiklik değil bir sermaye sayar. Mahlas beyitlerindeki “virâne” ile “Vîrânî” oyunu bu tutumun imzası gibidir — define yıkık yerde gömülüdür.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânNeredeyse tamamı aruzla yazılmış şiirlerden oluşur; konuları Hz. Ali'nin övgüsü, on iki imam, on dört mâsum ve Hurûfî öğretidir. TEİS kaydına göre on sekiz nüshası bilinir, en eskisi 1225/1810 tarihlidir; M. Hayri Bayrı 1957'de yayımlamıştır.
• RisâleMensur bir tasavvuf eseri. Kütüphane kayıtlarında Risâle-i Vîrânî Baba, Fakrnâme ve İrşâdnâme adlarıyla da geçer, kırk yedi nüshası tespit edilmiştir. İlk baskısı 1873'te “Nazm u Nesr-i Hazret-i Vîrânî Baba” adıyla yapıldı.
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriArşivdeki sekiz şiirin kaynağı bu derlemedir: Sadettin Nüzhet Ergun Virânî bölümüne on altı manzume koymuştur ve metinler Türkçe Vikikaynak'taki 144616 numaralı sürümden aktarıldı.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →

Edebiyat tarihindeki yeri

Virânî'nin adı bugün en çok Alevî-Bektaşî geleneğindeki Yedi Ulu Ozan listesinde yaşıyor; şiirleri cem törenlerinin ve nefes derlemelerinin repertuvarına girmiştir. Aruz kullanmasına rağmen söyleyişinin halk şiirine yakın kalması yüzünden Bektaşî şairleri üzerindeki etkisinin divan şairi Nesîmî'nin etkisinden daha yaygın olduğu ileri sürülür; mensur risâlesinin kırk yediyi aşan nüsha sayısı da metinlerinin ne kadar çok elden geçtiğini gösteriyor. Öte yandan hayatına dair tek eski kaynağın 1716'da yazılmış bir velâyet-nâme olması hem yaşadığı yüzyılı hem ona atfedilen metinlerin sınırını tartışmalı bırakıyor. Bu yüzden arşivde her şiirin yanında hangi derlemenin hangi sürümünden alındığı gösteriliyor.