Yâ Ali yâ Îlyâ yâ Şâh-ı Sultânım Ali

On dört dizenin hepsi aynı yedi heceyle açılır: “Yâ Ali yâ Îlyâ yâ”. Şiir bu tekrarla bir zikir kalıbına oturur; her dizenin ikinci yarısı yeni bir sıfat getirir ve son beyitte hitap yığını bir yardım dileğine dönüşür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ Şâh-ı sultânım Ali

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ Fazl-ı Yezdân’ım Ali

   1Yâ Ali, yâ Îlyâ, ey şahım, sultanım Ali;

   2yâ Ali, yâ Îlyâ, ey Tanrı'nın fazlı Ali.

   Kalıp ilk beyitte kurulur ve on dört dize boyunca hiç değişmez: sabit bir hitap, ardından değişen bir sıfat. “Fazl-ı Yezdân” tamlaması Hurûfî sözlükte özellikle yüklüdür, çünkü “fazl” kelimesi hem Tanrı'nın lütfunu hem öğretinin adını çağırır. Tekrar burada ölçüyü de kafiyeyi de baştan belirler.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ cân u cânânım Ali

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ gözlerim nûru benim

   1Yâ Ali, yâ Îlyâ, canım ve cananım Ali;

   2yâ Ali, yâ Îlyâ, gözlerimin nûru benim.

   Kafiye tam bu beyitte aksıyor: kafiyeli dize beytin ikincisi olmalıyken burada birincisidir, ikinci dize “benim” ile kopar. Gazelin geri kalanı kusursuz düzenli olduğu için kaynakta iki dizenin yer değiştirmiş olması akla yakın; yine de metin yeniden sıralanmadı, olduğu gibi bırakıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ Hayy ü Kayyûm u Kadîm

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ mâh-i tâbânım Ali

   1Yâ Ali, yâ Îlyâ, ey diri, ey ayakta tutan, ey öncesi olmayan;

   2yâ Ali, yâ Îlyâ, ey parlak ayım Ali.

   Hayy, Kayyûm ve Kadîm üçü de Allah'ın isimlerindendir ve burada doğrudan Ali'ye hitap olarak sıralanır; Ergun'un divanda “pek açık olarak” gördüğü Ali-Allahî söyleyiş budur. İkinci dize aynı hitabı “parlak ay” gibi beşerî bir benzetmeye indirerek yüksekliği yumuşatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ keşf-i sırr-ı Men aref

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ vech-i Kur’ân’ım Ali

   1Yâ Ali, yâ Îlyâ, “kendini bilen” sırrının açılışı;

   2yâ Ali, yâ Îlyâ, Kur'an'ın yüzü Ali.

   “Kendini bilen Rabbini bilir” sözü Hurûfî çerçevede bir yüz okuma programına dönüşür: bilinecek benlik, okunacak bir yüzeydir. İkinci dize bunu açık eder — “vech”, yani yüz, Kur'an'ın kendisi sayılır; okunacak kitap kâğıtta değil insandadır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ Bism-i Rahmân-er-Rahîm

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ sırr-ı Sübhân’ım Ali

   1Yâ Ali, yâ Îlyâ, ey Rahmân ve Rahîm'in adı;

   2yâ Ali, yâ Îlyâ, ey Sübhân'ın sırrı Ali.

   Besmele bir cümle değil bir hitap adı gibi kullanılıyor. Bu, şairin başka gazelinde açıkça söylediği okumanın kısaltılmış hâli: “Bâ-i Bismillâh ile noktaya yoldaş olmuşam”. Ali ile besmele arasındaki bağ böylece divan içinde tutarlı bir düşünce olarak görünür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ enbiyâ vü evliyâ

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ dînim îmânım Ali

   1Yâ Ali, yâ Îlyâ, ey peygamberler ve velîler;

   2yâ Ali, yâ Îlyâ, dinim ve imanım Ali.

   Çoğul iki kelime tek kişiye söylenir: bütün nebî ve velî silsilesi bir adda toplanır. Hemen ardından ölçek daralır ve kozmik sıfat listesi “dînim îmânım” ile şairin kendi inancına iner; gazelin genel hareketi de budur — dıştan içe.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ bu Virân Abdal’a sen

   Yâ Ali yâ Îlyâ yâ kıl meded cânım Ali

   1Yâ Ali, yâ Îlyâ, sen bu Virân Abdal'a

   2yâ Ali, yâ Îlyâ, yardım et canım Ali.

   Mahlas beytinde şair kendini “Virânî” değil “Virân Abdal” diye anar; abdal, yerleşik tekke düzeninden çok gezici dervişliğin adıdır. Cümle iki dizeye bölünür: hitabın yükü birincide, dilek ikincide. On üç dize boyunca sıralanan sıfatlar sonunda tek bir isteğe bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle