Zâhidâ Bu Dünyede Bir Köhne Şâlım Var Benim

Zâhide karşı bir servet sayımı: şairin saydığı her şey yoksulluk göstergesidir — eski bir şal, başı açık bir pir, iki soy adı ve bir tutam söz. “Var benim” redifi beş beyit boyunca sahiplik dilini taşır ama sahip olunan şeylerin hiçbiri mülk değildir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Zâhidâ bu dünyede bir köhne şâlım var benim

   Fahr evinde baş açık Sultan Balım var benim

   1Ey zâhid, bu dünyada bir eski şalım var;

   2övünç evinde başı açık duran Sultan Balım'ım var.

   Zâhide seslenmek klasik şiirin hazır karşıtlığıdır, ama burada karşılık verilen şey mülk değil bir kılık: eski şal ile açık baş. Balım Sultan, Bektaşî erkânını düzenleyen pir olarak anılır; Ergun'un şairi ona intisap etmiş sayması tam bu tür beyitlere dayanır, oysa tarihler bu bağı tartışmalı kılıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bâb-ı tak-ı tomtırâkı neyleyim âlemde ben

   Fariğim fahrim ferâğım böyle hâlim var benim

   1Kapı kemerinin tantanasını dünyada ne yapayım?

   2Vazgeçmişim; övüncüm de rahatım da bu, hâlim böyle.

   İlk dize saray kapısının kemerini iktidarın simgesi sayıp reddeder. İkinci dize dört kelimeyi aynı sesle dizer — fâriğ, fahr, ferâğ — ve vazgeçmeyi bir ses oyununa bağlar. “Tomtırak” gibi Türkçe bir ses taklidinin Arapça tamlamanın hemen yanında durması şairin dil karışımının tipik örneği.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Mülk ü emvali niderem dünyede bir ân içün

   Şükr Hak’ka Âl-i Ahmed gibi âlim var benim

   1Bir anlık dünya için mülkü, malı ne yapayım?

   2Hakk'a şükür, Âl-i Ahmed gibi bir bilenim var.

   Mülk ile mal bir anlık sayılıp elenir, yerine bir bilgi kaynağı konur: Ehl-i beyt. “Var benim” redifi burada ilk kez maddi olmayan bir şeye bağlanıyor ve gazelin sayımı servetten soya kayıyor; sonraki beyit aynı kalıbı Âl-i Hayder ile tekrarlayarak iddiayı ikiye katlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Mül ü mansıb cây-i kesret râh-ı Hak’dan dûr eder

   Geçtik andan Âl-i Hayder gibi âlim var benim

   1Şarap ve makam, kalabalığın yeri, insanı Hak yolundan uzaklaştırır;

   2onlardan geçtik: Âl-i Hayder gibi bir bilenim var.

   Şarap ile makam aynı kefeye konur; ikisi de “cây-i kesret”, yani çokluğun mekânıdır. Vahdet düşüncesinin ahlâkî sonucu budur: kalabalık bir günah değil bir dağılmadır. Önceki beytin “mülk”ü ile buradaki “mül” arasındaki ses yakınlığı iki reddi birbirine bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Men Virânî dervişem dîdâre müştâk olmuşam

   Dünyede ancak bu denlu kil ü halim var benim

   1Ben Virânî dervişim; cemâli görmeye susamışım.

   2Dünyada ancak bu kadarcık sözüm, bu kadar dedikodum var.

   Mahlas beyti bütün sayımı tek bir isteğe indirir: dîdâr, yani yüzü görmek — Hurûfî çerçevede en yüksek bilgi biçimi. Son dize “kîl ü kāl” tamlamasıyla kendi şiirini de küçültür: elde kalan tek servet bir tutam laftır. Kaynakta tamlamanın “kil ü halim” diye dizilmiş olması korundu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle