Be Yalancı Felek Yüze Gülücü

Ölen bir mürşidin ardından yazılmış, koşma düzeninde bir ağıt. Şair yasını doğrudan ölüme değil feleğe yöneltir ve her dörtlüğü aynı soruyla kapatır; sorunun cevapsız kalması şiirin asıl yükünü taşır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Be yalancı felek yüze gülücü

   Kani benim Şah Baba’mı neyledin

   Verdiğini dönüb yine alıcı

   Kani benim Şah Baba’mı neyledin

   1Be yalancı felek, yüze gülen felek,

   2hani benim Şah Babam, onu ne yaptın?

   3verdiğini dönüp yine geri alan felek,

   4hani benim Şah Babam, onu ne yaptın?

   İlk dörtlükte nakarat iki kez geçer, sonraki altısında bir kez; açılış böylece bir ağıt ezgisinin tekrarını taklit eder. Feleğe “yüze gülücü” ve “alıcı” denmesi onu bir kişi gibi karşıya alır: sitem soyut bir kadere değil, muhatap alınabilecek bir yalancıya yöneltilir.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Niceler müştakdır yüzün görmeğe

   Ayağı tozuna yüzler sürmeğe

   Varub kademinde bir an durmağa

   Felek benim Şah Baba’mı neyledin

   1Nice kişi onun yüzünü görmeye can atar,

   2ayağının tozuna yüz sürmeye,

   3varıp ayağının dibinde bir an durmaya.

   4Felek, benim Şah Babamı ne yaptın?

   Üç dize üç ayrı yakınlaşma derecesi sıralar ve her biri bir öncekinden daha az ister: önce yüzünü görmek, sonra ayağının tozu, sonunda yalnızca bir an durabilmek. Azalan istekler ölçüsünde artan hasret, ölümün ne kadarını götürdüğünü nakarat sormadan önce göstermiş olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bu cihanda gerç- erenler kalmadı

   Bir dirlik dirildi her ki ölmedi

   Geldi gitti anı her can bilmedi

   Felek benim Şah Baba’mı neyledin

   1Bu dünyada gerçek erenler kalmadı;

   2öyle bir dirlik dirildi ki ölmüş sayılmaz;

   3geldi geçti, onu her can anlayamadı.

   4Felek, benim Şah Babamı ne yaptın?

   Ağıt burada kişisel yastan bir çağ yakınmasına genişler: eksilen bir kişi değil bir insan tipidir. İkinci dize sözdizimi bakımından gevşektir ve “ölmeyen kim varsa” diye de okunabilir; kaynaktaki “gerç-” kesikliği de bu dörtlüktedir, ikisine de dokunulmadı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kutb-i cihân idi ol şâh-ı Veli

   Böyle gördük ana diyeli beli

   Hulk-ı Muhammed’dir mürvette Ali

   Felek benim Şah Baba’mı neyledin

   1O şâh-ı velî, dünyanın kutbuydu;

   2ona “evet” diyeli beri biz onu böyle gördük.

   3Mürüvvette Ali, Muhammed'in ahlâkının ta kendisidir.

   4Felek, benim Şah Babamı ne yaptın?

   “Kutb” tasavvufta velîler hiyerarşisinin başındaki kişidir; ölen mürşide verilen bu unvan kaybı kozmik bir eksilme sayar. “Beli” Farsça “evet” demektir ve ikrar anını çağırır: görme, söz verdikten sonra başlamıştır. Üçüncü dize ölçütü Peygamber ile Ali'ye bağlayarak övgüyü doğrular.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Erenler şâhiydi hüküm kılurdı

   Evvel âhır nolacağm bilürdi

   Kâfirler görse îmâna gelürdi

   Felek benim Şah Baba’mı neyledin

   1Erenlerin şahıydı, hüküm verirdi;

   2başta ve sonda ne olacağını bilirdi;

   3kâfirler onu görse imana gelirdi.

   4Felek, benim Şah Babamı ne yaptın?

   Üç dize üç velâyet sıfatını sayar: hüküm, gaybı bilme, bakışıyla döndürme. Hepsi geniş zamanın hikâyesiyle (“kılurdı”, “bilürdi”, “gelürdi”) kurulmuştur; bu kip sıfatları alışkanlık hâline getirir ve aynı zamanda hepsinin artık geçmişte kaldığını duyurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Be yalancı dünyâ sensin bilene

   Maânî bahrine gavvâs olana

   Lâ’net sana hergiz meyyâl olana

   Felek benim Şah Baba’mı neyledin

   1Be yalancı dünya, bilen için sen busun;

   2mânalar denizine dalgıç olan için.

   3Sana hiç meyledene lânet olsun.

   4Felek, benim Şah Babamı ne yaptın?

   Hitap ilk kez felekten dünyaya kayar ve dörtlük bir hüküm cümlesine döner. “Gavvâs” inci için denize dalan dalgıçtır; mâna denizine dalan kişi, yüzeyde kalan dünyanın yalanını görebilen kişidir. Sonuncu dize sitemi lânete çevirerek ağıdın en sert noktasını kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Virânî’yim mürg-i dili salarım

   Secde-i şükrümü ana kılarım

   Rûhuna demine gülbang dilerim

   Felek benim Şah Baba’mı neyledin

   1Virânî'yim; gönül kuşunu salıveririm,

   2şükür secdemi ona ederim,

   3ruhuna, demine gülbank dilerim.

   4Felek, benim Şah Babamı ne yaptın?

   Mahlas dörtlüğü ağıdı bir tekke davranışına bağlar: gülbank, cem törenlerinde topluca okunan duadır ve “dem” hem an hem içilen dolu anlamına gelir. Şair kendi payına düşeni üç fiille sayar — salmak, secde etmek, dilemek; buna rağmen son dize yine aynı cevapsız soruyla döner.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle