Mahv eyledi nişânımızı rûzgâr hayf

Yedi beytin her biri “hayf” ile kapanır ve her seferinde başka bir kayıp sayılır: iz, mezar, beden, gönül, sır, baht. Şiir mezardan konuşur gibi açılır, feleğin zulmünü ölümden sonrasına taşır ve bir üstadın izinden gitme utancıyla biter.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Mahv eyledi nişânımızı rûzgâr hayf

   Ne üstühan bıraktı ne hâk-i mezâr hayf

   1Rüzgâr izimizi silip yok etti, yazık;

   2ne bir kemik bıraktı ne mezar toprağı, yazık.

   Gazel mezarın ötesinden konuşarak açılıyor: söyleyen “biz” çoktan yok olmuş, geriye kemik bile kalmamış. “Hayf” redifi ilk beyitte iki kez gelerek ağıt tonunu baştan kuruyor; rüzgâr burada zamanın kendisidir, silen o.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Taht-ı serâda koymadı râhat bizi felek

   Rencîde kıldı cismimizi mûr u mâr hayf

   1Felek yerin altında bile bizi rahat bırakmadı;

   2karınca ile yılan bedenimizi incitti, yazık.

   “Taht-ı serâ” toprağın altı, yani mezar. Beyit feleğin zulmünü ölümden sonrasına taşıyor: eziyet bitmez, yalnız uygulayıcısı değişip karınca ile yılana devredilir. Mûr ile mâr ses benzerliğiyle eşleşip en küçük ile en korkunç olanı aynı cezada birleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Geldim niyâza dergehine sîne çâk çâk

   Bir nazra kılmadı o büt-i gamzekâr hayf

   1Göğsüm parça parça, kapına yalvarmaya geldim;

   2o gamzesi kıyıcı put bir kez bakmadı, yazık.

   “Dergeh” hem sevgilinin kapısı hem tapınak kapısıdır; sonraki dizedeki “büt” (put) bu ikinci anlamı açığa çıkarır. Âşık secdeye durur, put karşılık vermez — divan şiirinde sevgiliyi put diye anmak tam olarak bu cevapsızlığı adlandırmak içindir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Pîçîde oldu târik-i reh-gîr-i zülfüne

   Âhir bu kayda düştü dil-i bî-karâr hayf

   1Yol kesen zülfünün karanlığına dolandı;

   2sonunda kararsız gönül bu bağa düştü, yazık.

   Zülüf hem yol kesen eşkıya hem kement: “reh-gîr” soyar, “kayd” bağlar. Kararsız gönlün nihayet bir yere bağlanması kurtuluş gibi de okunabilir, ama beyit bunu esaret sayar; “âhir” redife yakın durup sonucun kaçınılmazlığını duyurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bunca zamândır etmişidim sînede nihân

   Âhımdan oldu derd-i derûn âşikâr hayf

   1Bunca zamandır göğsümde gizlemiştim;

   2âhımla içimdeki derd açığa çıktı, yazık.

   Beyit “nihân” ile “âşikâr”ı iki dizenin sonuna koyup sırrın açılışını kafiye düzeniyle gösteriyor. Âh, âşığın elinde olmayan tek sestir; sırrı saklayan da onu ifşa eden de aynı göğüs olur. “Etmişidim” eski birleşik geçmiş biçimi kaynakta böyle dizilmiş.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ekrem henüz ukde-i bahtım açılmadı

   Eczâ-yı cismim etti felek târ mâr hayf

   1Ekrem, baht düğümüm henüz çözülmedi;

   2felek bedenimin parçalarını darmadağın etti, yazık.

   Mahlas beyti düğüm ile dağılmayı karşı karşıya getiriyor: bir yanda açılmayan “ukde”, öbür yanda saçılan “eczâ”. Baht bağlı kalırken beden çözülür; “târ mâr” ikilemesi de dokunun (târ: iplik) sökülüşünü sesle taklit eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Peyrevlik itdi hazret-i üstâda kilk-i şûh

   Kıldı hicâb-ı aczi bizi şerm-sâr hayf

   1Şuh kalem, üstat hazretinin ardından yürüdü;

   2aczin utancı bizi mahcup etti, yazık.

   Son beyit gazelin bir nazîre olduğunu söylüyor: kalem bir üstadın izinden gitmiş, sonuç şairi utandırmış. Kaynakta “üstâda”dan sonra bir dipnot işareti duruyor; üstadın kim olduğunu bildiren not sayfada ayrıca yer aldığı için işaret metne alınmadı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle