Melâmet şiirleri

Melâmet, kınanmaktan kaçınmayı değil kınanmayı göze almayı seçen bir tutumun adıdır; ölçüsü de kimin denetiminden çıkıldığıdır. Kul Nesîmî'nin “Ben yetirdim ben ararım yâr benimdir kime ne” diye açılan şiirinde bu soru sekiz beyit boyunca tekrarlanır ve her tekrarda bir denetleyici — zâhid, rakip, sofu — devre dışı bırakılır; şair ar ve namus şişesini taşa çaldığını söyleyecek kadar ileri gider.

Hayretî'de melâmet tek kişilik bir cesaret olmaktan çıkıp bir kadroya dönüşür. “Olmayub âlemde sûret satmada dellâllar” diye başlayan murabba baştan sona tek bir topluluğu tarif eder: görünüşte değersiz birer dilenci, mana âleminde padişah olan abdallar. Kınanmak burada bir risk değil, neredeyse bir üniformadır.

Şeyhî ise kınayanla doğrudan konuşur; “Rind-i melâmetiz bizim hâtırımız güzeldedir” dizesiyle açılan gazeli öğüt verene cevap olarak kurulur ve güzel sevmeyi ayete başvurarak savunur. Melâmet burada tartışmadan çekilmek değil, tartışmayı karşı tarafın diliyle kazanma iddiasıdır.

Sayfadaki yedi şiirin üçü Recaizade Mahmut Ekrem'in ve hepsi Nağme-i Seher'den; onda melâmet artık bir toplumsal risk değil bir paye adıdır. Bir gazelin son beyti okuru melâmet payeli aşkın yoluna çağırır, bir başkasında melâmet ordusu bile şairin bahtından kaçar. Aynı kelimenin nasıl önce bir tehlike, sonra bir mecaz hâline geldiği bu sayfada yüzyıllar içinde izlenebiliyor.