Cevr ü cefâları cânıma yetti

Sevgilinin cefası ve kayıtsızlığı karşısında canın bedenden çıkışını anlatan âşık, melamet yolunda ahının işlemediğini söyler; güzelliğin baharıyla yüzdeki tüylerin ordusu üzerinden faniliği hatırlatır ve vefasız sevgiliden safanın beklenemeyeceğini kabul eder.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cevr ü cefâları cânıma yetti

   Ol hûnî insâfa gelmedi gitti

   1Eziyetleri canıma yetti;

   2o kan dökücü insafa gelmeden çekip gitti.

   Açılışta cevr ve cefa artık dayanma sınırını aşar; buna rağmen sevgili insafa gelmeden gider. ‘Hûnî’ sözü onu yalnız kayıtsız değil kan dökücü gösterir. Âşığın şikâyeti, karşılık alamamanın ölümcül ağırlığıyla başlar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bilmezem bende mi dilberde mi suç

   Can ise cesetten ediyor hurûc

   1Suç bende mi sevgilide mi, bilmiyorum;

   2can bedenden çıkıyor sanki.

   Suçun kimde olduğunu belirleyememek âşığın muhakemesini kararsız bırakır. Buna karşılık canın bedenden çıkışı son derece somut bir sonuçtur. Neden belirsiz, acı kesindir; birim sevgilinin mi âşığın mı sorumlu olduğu hükmünü kapatmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bakışın ferişteh ya melek zâde

   Mahabbet arzeder karşımda yâde

   1Bakışın melek midir, melek soyundan mıdır?

   2Karşımda yabancıya sevgi gösterir.

   Bakış melekle ilişkilendirilerek önce yüceltilir, fakat ikinci dizede sevginin yabancıya yöneldiği görülür. Göksel güzellik ile dünyevi kıskançlık yan yana gelir; âşık beğendiği bakışın kendisine değil rakibe çevrilmesiyle yaralanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Lûtfedip hâtırım eyle küşâde

   Der ki şu düşmana gel eyle hurûc

   1Lütfedip gönlümü ferahlat;

   2‘Der ki şu düşmana gel eyle hurûc.’

   İlk dize gönlün açılması için bir dilektir. İkinci dizede ‘der ki’, ‘şu düşmana’, ‘gel’ ve ‘hurûc’ sözlerinin konuşan, muhatap ve yön ilişkisi kesinleşmemiştir; kaynakta bulunmayan ‘ama bana’ eklenmez ve doğrudan konuşmanın faili ayrıca uydurulmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Düşeli melâmet râhına râhım

   Hiç eser eylemez nâle vü âhım

   1Yolum melamet yoluna düştüğünden beri

   2iniltim ve ahım hiç etki etmiyor.

   Melamet yoluna düşmek toplumun kınamasını göze almak demektir; fakat âşığın iniltisi yine de sonuç vermez. Nale ve ahın etkisizliği, çekilen acının görünür olmasına rağmen sevgilinin kararını değiştiremediğini vurgular.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Aşkınla gezerim her dem seyyâhım

   Bilmem âhen midir yohsa bağrı tuç

   1Aşkınla her an bir gezgin gibi dolaşıyorum;

   2bağrı demir midir, yoksa tunç mudur bilmiyorum.

   Aşk âşığı sürekli gezen bir seyyaha çevirir; hareket çoktur ama varış yoktur. Karşıdaki bağrın demir mi tunç mu olduğu sorusu merhametsizliği metal sertliğiyle ölçer. Belirsiz maden, değişmeyen katılığı daha da büyütür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Kalmaz ana dahi güzellik bârı

   Bozulur leşker-i hatt-ı izârı

   1Güzellik yükü onda da kalmaz;

   2yanağındaki tüylerin ordusu bozulur.

   Şair sevgiliyi de fanilik hükmüne alır: güzellik yükü kalmayacak, yanaktaki ayva tüylerinin ordusu dağılacaktır. ‘Leşker’ yüzü bir savaş alanına çevirir; yaşlanma, düzenli bir ordunun bozulması gibi anlatılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Elbette kulluğun geçer bahârı

   Bir gün hurûc eder misâl-i Ye’cûc

   1Elbette ‘kulluğun’ baharı geçer;

   2bir gün Ye’cüc misali ortaya çıkar.

   Birinci dizedeki ‘kulluğun’ yüzeyi aynen korunur; güzellik veya başka bir soyut kavrama sessizce çevrilmez. Önceki yanak tüyleri ordusu Ye’cüc benzetmesine bağlanabilir, ancak ortaya çıkacak özne baskıda açık olmadığı için yorum bunu kesin referent ilan etmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ne denlü yâr için çekilse cefâ’

   İ’timâd eylemez sana bî vefâ

   1Sevgili için ne kadar cefa çekilse de

   2o vefasız sana güvenmez.

   Âşık ne kadar cefa çekerse çeksin vefasız sevgilinin güveni kazanılmaz. Emek ile karşılık arasındaki bağ kopmuştur; şiir bağlılığın otomatik olarak mutluluk getireceği tesellisini reddeder ve sevgilinin niteliğini açıkça ölçü yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Müyesser değildir âşıka safâ

    Ey Ömer gerekse Arş’a kıl urûc

    1Âşığa mutluluk nasip değildir;

    2ey Ömer, istersen Arş’a yüksel.

    Mahlaslı kapanış, âşığa safanın nasip olmadığını kesinleştirir. Arş’a çıkmak bile sonucu değiştirmeyecek kadar büyük bir boş çaba gibi sunulur. Yükseliş imgesi, aşk karşısında ulaşılabilecek en yüce yerin dahi yetersizliğini anlatır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle