Dilâ nakkaş-ı kudret kim bürûc üzre elem yazmış

Gönlüne seslenen şair, kudret nakkaşının burçlara elem yazdığını ve melamet meclisinde kendisine zehir düştüğünü söyler. Lokman’ın kitabındaki dudak devasından insanların neşe payına, kendisine ayrılan gamdan Kiramen Kâtibîn’in kaydına uzanır; ezel kaleminin yazdığının başa geleceği hükmüyle kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dilâ nakkaş-ı kudret kim bürûc üzre elem yazmış

   Demâdem içtiğim bezm-i melâmette o sem yazmış

   1Ey gönül, kudret nakkaşı burçların üzerine elem yazmış;

   2benim durmadan içtiğim melamet meclisine de o zehri yazmış.

   “Dilâ” hitabı konuşanın kendi gönlüne yönelir. “Nakkaş-ı kudret” kaderi resmeden ilahî sanatçı, “bürûc” ise yazının yerleştirildiği gök burçlarıdır; oraya yazılan şey elem olur. İkinci dizede şairin sürekli içtiği “bezm-i melâmet” kadehine “sem”, yani zehir yazılması, göksel hükmü gündelik acı deneyimine indirir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Devâsın derd-i tab’ında şikâyet etmesin kimse

   Ki Lokman ol kitabında leb-i cânânı em yazmış

   1Kimse mizacındaki derdin devası için şikâyet etmesin;

   2çünkü Lokman o kitabında sevgilinin dudağını ilaç diye yazmış.

   “Derd-i tab’” rahatsızlığın mizaca yerleştiğini gösterir; konuşan buna çare arayanların şikâyet etmemesini ister. Gerekçe efsanevi hekim Lokman’ın kitabına bağlanır: orada “leb-i cânân” ilaç diye yazılmıştır. Böylece tedavi bilgisi genel bir reçete sunmaz, sevgilinin dudağını tek deva olarak kayda geçirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kaçan dehre gelen nas hep edinmişler ferah taksim

   Aceb bahtım mıdır bilcümle bana derd ü gam yazmış

   1Dünyaya gelen insanların hepsi kendilerine sevinç pay etmiş;

   2acaba bahtım mıdır, bütün dert ve gamı bana yazmış?

   Dünyaya gelen “nas”, yani insanlar ferahı aralarında paylaşmış görünür; “taksim” sözü mutluluğu bölünebilen paya çevirir. Konuşanın payına ise bütün “derd ü gam” düşer. “Aceb bahtım mıdır” sorusu bunu kesin bir adalet hükmüne dönüştürmez, neşenin başkalarına dağıtıldığı duygusunu kendi talihinden kuşkuyla sınar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Günâhım bu cihân içre fakat âh ü figanımdan

   Kirâmen kâtibîn andan dahi söylen ki nem yazmış

   1Bu dünyadaki günahım yalnız ah edip inlememse,

   2amel kâtiplerine sorun: bundan başka neyimi yazmışlar?

   Şair bu dünyadaki günahını “âh ü figan”dan ibaret sayarak kendisini savunur. Ardından amelleri yazdığı kabul edilen “Kirâmen kâtibîn”i tanık gösterir ve başka neyinin kaydedildiğini sorar. “Nem yazmış” sorusu hem hesabı ilahî deftere taşır hem de yakınmanın suç sayılmasına karşı kanıt isteme tavrı taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ömer bu yazılan gelir bilâ şübhe başa tahkik

   Ki zîrâ dest-i kudretle ezel anı kalem yazmış

   1Ey Ömer, yazılmış olan kuşkusuz gerçekleşip başa gelir;

   2çünkü kudret eli onu ezelde kalemle yazmış.

   Kapanış “bu yazılan” diyerek önceki beyitlerdeki elem, zehir ve gam kayıtlarını tek kader metninde toplar. “Bilâ şübhe” ile “tahkik” yazının mutlaka gerçekleşeceği kanaatini güçlendirir. Ömer’in başına gelecek olan, son dizede “dest-i kudret”in ezelde tuttuğu kaleme bağlanınca şiirin yazma fiili değişmez hükme dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle