Dilberâ aşkımdır sînede her dem

Sevgilinin gözleri ve aşkı konuşanın derdini büyütüp aklını alır. Âşık, güzeller şahına kul olduğunu söyler; Ferhat’ın Şirin’e tutulmasıyla kendi meftunluğunu karşılaştırır. Fanilik ve gurbet vurgusu, Ömer’in güzellere yönelişini belirleyen aşk kanununu sorgulamasıyla sona erer.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dilberâ aşkımdır sînede her dem

   Gözlerindir aman vermeyip bir dem

   1Ey güzel, göğsümde her an duran aşkımdır;

   2bana bir an bile aman vermeyen gözlerindir.

   Aşk ve gözler aynı baskının iki adı gibi sunulur. Sînede sürekli duran duygu ile bir an aman vermeyen bakış, âşığın içi ve dışı arasında kaçışsız bir kuşatma kurar. Sînede duran aşk ile aman vermeyen gözler, içerideki tutku ve dışarıdaki bakışı âşığın kaçamayacağı tek kuşatma hâline getirir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Artırıp derdimi füzûn eyleyen

   Cezbedip aklımı cünûn eyleyen

   1Derdimi artırıp çoğaltan;

   2aklımı çekip beni deliliğe götüren odur.

   Dert yalnız sürmez, füzûn ederek çoğalır; akıl da bu çekimle cünuna varır. İki dize aşkın etkisini duygusal acıdan zihinsel düzenin çözülmesine kadar genişletir. Derdin çoğalması ve aklın cünuna çekilmesi, aşkın etkisini duygusal ağırlıktan zihinsel çözülmeye doğru ilerletir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Dâdımı sen şâha bildirir komaz

   Şâd eder elbette güldürür komaz

   1Feryadımı sana, o şaha bildirtmez;

   2ne sevindirir ne de güldürür.

   Bildirir komaz ve güldürür komaz yapıları olumlu kaçınılmaz sonuç değil engelleme-izin vermeme kapsamında aktarılır. Tekrarlanan komaz, feryadın ulaşmasını ve sevinç sonucunu güvenceye almak yerine bu hareketlerin önünü keser.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yolunda düşeni kaldırır komaz

   Âhımı eflâke sütûn eyleyen

   1Yolunda düşenin kaldırılmasına izin vermez;

   2ahımı göklere direk yapan odur.

   Kaldırır komaz olumlu merhamet eylemine çevrilmez; düşenin kaldırılmasını engelleyen olumsuz izin yapısı korunur. Yerde bırakılan kişiyle göğe yükselen ah arasındaki karşıtlık, merhamet değil engellenmiş yardım yüzünden sertleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ey güzeller şâhı nedir günâhın

   Ben gedâyı sana kul etmiş şâhım

   1Ey güzeller şahı, günahın nedir?

   2Ben yoksulu sana kul etmiş, ey şahım—fail görünmez.

   Gedâyı kul eden örtük fail doğrudan sevgili sayılmaz; sana yönelimi ve şâhım hitabı korunurken yapan kişi açık bırakılır. Kul olma sonucu görünür, fakat bu sonucu sevgilinin bizzat yaptığı kaynakta söylenmediği için hiyerarşi fail üretmeden aktarılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Artırırsın her dem hicr ile âhım

   Şîrîn’e Ferhâd’ı meftûn eyleyen

   1Her an ayrılıkla ahımı artırırsın;

   2Şirin’e Ferhat’ı tutkun eden...

   Bağıl yapıdaki meftun eyleyen için aşk yüklemi eklenmez; ilk dizeyle olası bağ tamamlanmadan bırakılır. Ferhat ile Şirin örneği görünür olsa da onları bağlayan fail adlandırılmadığı için kıssa kesin bir aşk yasasına çevrilmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bu cihan kimseye eylemez vefâ

   Aşk değil mi bize çektiren cefâ

   1Bu dünya kimseye vefa göstermez;

   2bize cefayı çektiren aşk değil midir?

   Dünyanın vefasızlığı ile aşkın cefası yan yana gelir. Soru biçimi, acının gerçek kaynağını kesinleştirmez; fanilik mi aşk mı ağır basıyor, şiir iki ihtimali birlikte taşır. Vefasız dünya ile cefa veren aşkı ayırmayan soru, acının failini tek bir nedene kapatmadan iki gücü aynı tartıya koyar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Kani nolda

   Diyâr-ı gurbette mağbûn eyleyen

   1‘Kani nolda’—basılı dize bu kadar görünür;

   2gurbet diyarında insanı aldanmış bırakan...

   İlk dize basılı kaynakta tamamlanmamış ‘Kani nolda’ yüzeyidir; modern aktarım eksik yüklem uydurmaz. İkinci dize gurbet ile aldanmışlığı açıkça bağlar ve birimin kesin anlamını bu sınıra çeker. Eksik ilk dize yüzünden anlam gurbet ve mağbunluk sınırında tutulur; boşluğun korunması birimin kesinlik kazanmasını bilinçle engeller.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ey Ömer neylesin şunda kalmağı

   Güzeller âşıka cefâ kılmağı

   1Ey Ömer, şunda kalmayı ve

   2güzellerin âşığa cefa kılmasını neylesin?

   Neylesin fiilinin iki mastarı kapsayan bağı korunur; satırlar iki ayrı soru ve iki ayrı özneye bölünmez. Kalmak ile cefa kılmak aynı neylesin sorusunun kapsamındadır; birim bu ortak sentaks içinde yorgun itirazını sürdürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Gördüğün dilbere tâlib olmağı

    Hiç rahmet bulmasın kanûn eyleyen

    1Gördüğü güzele talip olmayı,

    2kanun yapan hiç merhamet bulmasın.

    Son birim, her görülen güzele talip olmayı kişisel zaaf değil konmuş bir kanun gibi eleştirir. Beddua bu düzeni kurana yönelir; fail belirtilmediği için suçlama açık uçlu kalır. Her güzele talip olmayı kanunlaştıran güç belirsiz bırakıldığı için beddua kişiden ziyade tekrarlanan davranış düzenine yönelir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle