Felek Etti Hasret Çeşm-i Mestime

Âşık Ömer feleğin kendisini sarhoş gözlü sevgiliye hasret bıraktığını, gurbetten ve minnet potasında erimekten usandığını anlatır. Yüzünü Hakk’a ve toprağa çevirir; kalem ayrılığı yazmaya yetmez, sonunda kendi kendisinden bile bezdiğini söyler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Felek etti hasret çeşm-i mestime

   Ağlayarak senkler alıp destime

   1Felek beni o sarhoş bakışlı göze hasret bıraktı;

   2ağlayarak taşları elime aldım.

   Felek ayrılığın etkin faili, sevgilinin sarhoş gözü ise erişilemeyen hedeftir. Ele alınan taşlar öfke, yas veya yolculuk yükü taşıyabilir; kaynak kesinleştirmediği için davranışın amacı eklenmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Diyâr-ı gurbeti gezdim usandım

   Bu derdli sînemi ezdim usandım

   1Gurbet diyarını gezmekten usandım;

   2bu dertli göğsümü ezmekten usandım.

   Dışarıdaki gurbet yolculuğu ile içeride göğsü ezen acı aynı “usandım” yükleminde birleşir. Hareket etmek rahatlatmaz; her yeni yer bedendeki derdi yeniden üretir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kalmadı zerrece sabra tâkatim

   Kalmamıştır gayri kale minnetim

   1Sabretmeye zerre kadar gücüm kalmadı;

   2artık kaleye de minnetim kalmadı.

   Sabır gücü bütünüyle tükenir. “Kale” güven ve sığınak çağrışımı taşır; fakat şair artık korunaklı yere bile borç duymadığını söyleyerek bütün dayanaklardan vazgeçer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gözden uyhu gitti tenden râhatım

   Minnet pûtesinde sızdım usandım

   1Uyku gözümden, rahat bedenimden gitti;

   2minnet potasında eriyip usandım.

   Uyku ve rahatın iki ayrı bedensel bölgeden çekilmesi tam bir yoksunluk yaratır. Pota, başkalarına minnet etmenin kişiyi eriten sıcak sınavını somutlaştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Yönüm Hak’ka tuttum yüzüm türâba

   Hicran mâcerâsı sığmaz kitâba

   1Yönümü Hakk’a, yüzümü toprağa çevirdim;

   2ayrılığın macerası kitaba sığmaz.

   Tanrı’ya yönelmek ve toprağa yüz sürmek teslimiyet hareketidir. Hicranın kitaba sığmaması yaşananın yazılı anlatıyı aştığını belirtir; yine de şiir bu taşmayı kayda geçirmeye çalışır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Gönül mahrum kalmaz gelen hitâba

   Kalem âciz oldu yazdım usandım

   1Gönül kendisine gelen hitaptan yoksun kalmaz;

   2kalem aciz kaldı, yazmaktan usandım.

   Gönle ulaşan hitap manevî tesellinin sürdüğünü gösterir. Buna karşılık kalem yaşananı bütünüyle yazamaz; ilhamın varlığı ile ifade aracının yetersizliği aynı birimde karşılaşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Deli gönül ister isen saâdet

   Evveli melâmet sonu nedâmet

   1Ey deli gönül, mutluluk istiyorsan bil:

   2bu yolun başı kınanma, sonu pişmanlıktır.

   Gönle verilen öğüt aşk yolunun bedelini açıklar. Melâmet toplumun kınaması, nedamet ise kişinin iç hesaplaşmasıdır; mutluluk arayışı paradoksal biçimde bu iki acı eşikten geçer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Binip aşk atına etme sefâhet

   Muktezâ-yi aşkı süzdüm usandım

   1Aşk atına binip taşkınlık etme;

   2aşkın gereğini süzüp anlamaktan usandım.

   Aşk atı güçlü fakat denetlenmesi gereken tutkudur. Sefahat uyarısı kör hareketi sınırlar; şair aşkın gereğini sürekli ölçüp biçmekten yorulduğunu söyleyerek özdenetimin yükünü gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ömer neler çekti hicran elinden

   Yârin cefâsından halkın dilinden

   1Ömer ayrılığın elinden neler çekti;

   2sevgilinin eziyetinden ve halkın dilinden neler çekti.

   Mahlas beyti acının iki kaynağını ayırır: sevgilinin doğrudan cefası ve çevrenin konuşması. “El” ile “dil” beden parçaları üzerinden özel yara ile kamusal baskıyı yan yana getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Gören ibret alır çeşmi selinden

    ben kendi kendimden bezdim usandım

    1Gözünün selini gören ibret alır;

    2ben kendi kendimden bıktım, usandım.

    Gözyaşı seli başkalarına ders olacak ölçüde görünürdür. Son dize suçu yalnız feleğe veya sevgiliye yüklemez; kişinin kendisinden bezmesi, usanç temasını en iç noktada tamamlar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle