Bizimle İmtizâc Etse Nola Ol Pâdişâ Meşreb

Beş beytin her biri “meşreb” redifiyle kapanıyor ve her seferinde bir mizaç hükmü veriyor. Şiir dilenciyle padişahı, zâhidin kevseriyle âşığın kadehini karşılaştırıp hakikatin herkeste aynı biçimde görünmediğini savunuyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bizimle imtizâc etse nola ol pâdişâ meşreb

   Gedâlar pâdişa meşreb gerek şehler gedâ meşreb

   1O padişah mizaçlı sevgili bizimle kaynaşsa ne olur ki?

   2Dilenciler padişah mizaçlı, padişahlar dilenci mizaçlı olmalı.

   Redif olan “meşreb” daha matlada iki kere geçiyor ve gazelin bütün beyitlerini birer mizaç hükmüne bağlıyor. İkinci dize toplumsal basamağı ters çeviriyor: yoksulda padişah tavrı, padişahta yoksul tavrı arıyor. Tezkirelerin Husrev'e “Deli” lakabını takmasının sebebi de tam bu rütbe tanımazlıktı.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yürü var hırka vü tâcı bize arzeyleme sofi

   Nice hıfzeylesün anı gedâ-yi bînevâ meşreb

   1Yürü git, hırkayla tacı bize gösterip durma sofu;

   2nasipsiz bir dilenci mizaçlı adam onları nasıl saklayıp korusun?

   Hırka ile tâc tarikatın görünür alâmetleridir; beyit bunları yoldan çıkarak değil, mülk saydığı için geri çeviriyor. “Hıfzeylemek” hem korumak hem ezberde tutmak demek, dolayısıyla itiraz nesneye olduğu kadar biçimi ezberleyen sofuya da uzanıyor. Hasan Çelebi'nin “Hacı Bektaş tâcını başına geçirmiş” dediği şair, tâcın sahipliğine karşı çıkıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bana câm-ı mahabbetten sunulmuş sana kevserden

   Hakikat hep bir olmaz muhtelifdir zâhidâ meşreb

   1Bana sevgi kadehinden sunulmuş, sana kevserden;

   2ey zâhid, hakikat herkeste bir olmaz, meşrepler ayrı ayrıdır.

   İki içki, iki yol: zâhide vadedilen cennet ırmağı ile âşığa burada sunulan muhabbet kadehi. “Meşreb” kelimesinin kökündeki “içilecek yer” anlamı tam bu beyitte yüzeye çıkıyor ve redif bir anda somutlaşıyor. Hüküm zâhidi yanlışlamıyor, ölçünün ortak olmadığını söylüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yine Mansûr veş bednâm-ı âm olmak diler gönlüm

   Yine Mecnun gibi şeydalığ eyler iktizâ meşreb

   1Gönlüm yine Mansûr gibi herkesin diline düşmek istiyor;

   2meşrep yine Mecnun gibi çılgınlık etmeyi gerektiriyor.

   İki örnek de aşkı yüzünden itibarını kaybetmiş: “enelhak” dediği için idam edilen Hallâc-ı Mansûr ve çöle düşen Mecnûn. “Bednâm-ı âm”, yani halk arasında kötü ad, burada kaçınılan değil istenen şey; melâmetin tarifi budur. “İktizâ” ise deliliği bir tercih değil, mizacın dayattığı bir zorunluluk yapıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Sakın esrâr-ı aşkı Husrevâ keşf etme zühhâda

   Nice fehmeylesün anı olan ehl-i riyâ meşreb

   1Ey Husrev, aşkın sırlarını sakın zâhidlere açma;

   2riya ehli mizaçlı biri onu nasıl anlayabilir ki?

   Mahlas beyti gazeli bir yasakla kapatıyor: baştan beri seslenilen sofu ve zâhid, sonunda anlamaya ehil olmayan taraf ilan ediliyor. Meşrepler ayrıysa sırrın aktarılamayacağı sonucu kendiliğinden çıkıyor. Ergun, Husrev'in yalnız Bektaşîliği anlatan şiirine rastlamadığını söyler; akîdesi işte böyle dolaylı reddiyelerden okunuyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle