Perîşân eyledi aklım yine bir dilber-i ra’nâ

Gösterişli sevgili aklı dağıtır; yüzü ülkelerin haracına değer, saçları ve yürüyüşü ilahî kudretin işareti sayılır. Şiir can verme, kapıda kul olma, benlerin öldürücü güzelliği ve tavus yürüyüşüyle ilerler; bazı basılı kişi ve iyelik bağları kesinleştirilmeden, Ömer’in böyle bir yâre sahip olduğu için hamdiyle kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Perîşân eyledi aklım yine bir dilber-i ra’nâ

   Değer bir beni iklimler harâcı bir melek sîmâ

   1Yine gösterişli bir güzel aklımı perişan etti;

   2Bir melek yüzlü, ‘değer bir beni iklimler harâcı’ [kişi ve değer bağı kapalıdır].

   “Perîşân eyledi aklım” sevgilinin aklı dağıtan etkisini, “yine” ise bunun tekrarlanan bir karşılaşma olduğunu gösterir. İkinci dizedeki “Değer bir beni iklimler harâcı” yüzeyi melek simayı ülkelerin haracı ölçüsüne yaklaştırır; fakat “beni”nin kişi rolü ve değer hükmüne bağlanışı kapalıdır. Kaynakta görünmeyen ‘benim için’ yararlanıcısı eklenmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Siyah kâküllerin taşra perîşân eyleyüp ol hub

   Hudâ’nın kudretin anda ziyâret eyledim hakka

   1O güzel siyah kâküllerini dışarı salıp dağıttı;

   2Doğrusu onda Allah’ın kudretini ziyaret ettim.

   Siyah kâküllerin “taşra” salınması güzelliği kapalı mekândan görünür alana çıkarır; “perîşân” bu kez aklın değil saçın dağınıklığıdır. Konuşan sevgilide Hudâ’nın kudretini “ziyâret” ettiğini söylerken görmeyi ibadet ve tanıklık alanına yaklaştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Cemâlin seyreden âşık verirdi cânım tahkîk

   Kapusunda kul olurdu gören ihsânım tahkîk

   1Yüzünü seyreden âşık canını verirdi, gerçekten;

   2Kapısında kul olurdu; ‘gören ihsânım’ [görme, iyelik ve kişi bağı kapalıdır].

   Cemali seyreden âşığın can vermesi “tahkîk” ile kesinlik kazanır. İkinci dizede kapıda kul olma, “gören” ve birinci kişi iyelikli “ihsânım” aynı yüzeyde bulunur; kimin kimi gördüğü ve ihsanın cümledeki rolü tamamlanmış değildir. Kaynakta olmayan ‘onu’ nesnesi eklenmez, “ihsânım” modern anlamdan düşürülmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Dahi çeşm-i beşer görmüş değil akrânım tahkîk

   Anı âlemde bir halk eylemiş ol hazret-i Mevlâ

   1İnsan gözü daha ‘akrânım’ı — benim dengimi/benzerimi — görmüş değildir, gerçekten;

   2Hazret-i Mevlâ onu âlemde biricik yaratmıştır.

   “Çeşm-i beşer” bütün insan bakışını kapsar; ardından gelen “akrânım” açıkça birinci kişi iyeliklidir ve ‘benim dengim/benzerim’ yüzeyiyle korunur. Bu sözün sevgiliye ait olduğu ya da ‘onun dengi’ anlamına geldiği varsayılmaz. Devamındaki “anı” ile ilahî yaratma hükmü görünür kalırken kişi geçişi aparatlı bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kaçan seyrâna çıktıkça çeker âşıkları yâhû

   Çıkup taşra salındıkça velî ol kamet-i dilcû

   1Ne zaman gezintiye çıksa âşıkları çeker, ey güzel;

   2Dışarı çıkıp salındıkça o gönül çeken boy...

   Sevgilinin seyir için dışarı çıkması âşıkları kendine çeken kamusal bir olaydır. “Salındıkça” ağır ve gösterişli yürüyüşü, “kamet-i dilcû” gönül alan boyu betimler; ikinci dizedeki yüklemsiz akış bu beden görüntüsünü tamamlanmış bir sonuçtan çok süren bir seyir halinde bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bu güzellik eğer bâkî kalurss anda böyle bu

   Ruyinde serpilen benler eder âşıkları ifnâ

   1Bu güzellik böylece kalıcı kalırsa... [basılı söz dizimi kapalı];

   2Yüzüne serpilen benler âşıkları yok eder.

   “Eğer bâkî kalurss” basılı biçimi koşul ve kişi eki bakımından kapalıdır; güzelliğin kalıcılığı bir hüküm değil olasılık olarak kalır. Yüze serpilen benler, küçük koyu noktaları âşıkları “ifnâ” eden güçlere dönüştürür; güzellik kendi yok edici işaretlerini taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Dedim cânâ aceb tâvus gibi reftâre mâliksin

   Gelür nutka değil bülbül gibi güftâre mâliksin

   1Dedim: Canım, acaba tavus gibi bir yürüyüşe mi sahipsin?

   2Söze gelir; ‘değil bülbül gibi güftâre mâliksin’ [olumsuzluğun kapsamı kapalıdır].

   Tavus benzetmesi sevgilinin yürüyüşünü renkli ve gururlu bir kuşla ölçer. İkinci dizede “gelür nutka”, “değil”, “bülbül gibi” ve “güftâre mâliksin” parçaları konuşma kudretini taşır; ancak olumsuzluğun hangi parçayı kapsadığı basılı dizilişte çözülmez. ‘Bülbül değil, bülbül gibi’ çelişkisi modern cümle diye kurulmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Ömer sen Hak’ka hamd eyle ki şöyle yâre mâliksin

   Lebinden dürlü ihsânı eder dâim gelir tenhâ

   1Ömer, Hak’ka hamdet; böyle bir sevgiliye sahipsin;

   2Dudağından türlü ihsanı daima eder, yalnız gelir [kişi bağı kapalı].

   Mahlas sahibi kendisine “Hak’ka hamd eyle” diye seslenir; böyle bir yâre sahiplik şükrün sebebidir. Dudaktan gelen “dürlü ihsân” söz, öpüş ya da lütuf alanlarını çağrıştırsa da nesne açık değildir; “gelir tenhâ” da kimin yalnız geldiğini kesinleştirmeden mahrem buluşma ihtimalini bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle