Râh-ı mahabbeti seyrân ederken

Muhabbet yolunda güzeller arasında dolaşan âşık, bir ayakla menzile varıp yine bir ayakla kendini yitirir; göz, ay, yüz ve sayı sözlerini iç içe geçiren şiir takvim bilmecesine dönüşür, sonunda faniliğin iki yüzlülüğünü anıp bir ay gülüp bir ay ağlamayı söyler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Râh-ı mahabbeti seyrân ederken

   Hublar arasında seyrân ederken

   1Muhabbet yolunda dolaşırken,

   2güzeller arasında gezinirken

   Açılış aynı ‘seyrân’ fiilini hem muhabbet yoluna hem güzeller arasına bağlar. Manevi yolculuk ile toplumsal dolaşma üst üste biner; âşık tek bir güzeli ararken bütün bir güzellik alanında hareket eden gezgin görünümü kazanır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   İriştim menzile bir ayâğ ile

   Yitürdüm kendimi bir ayağ ile

   1bir ayakla menzile eriştim;

   2bir ayakla kendimi yitirdim.

   ‘Ayak’ hem yürümeyi sağlayan uzvu hem içki kadehini çağrıştırır: âşık onunla menzile varır ve yine onunla kendini kaybeder. Erişme ile sarhoşça yitiriş aynı araçtan doğar; başarının içinde benlik kaybı saklıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Öyle perî olmaz hâk-i Basar’da [1]

   Görmedim akrânın medd-i basarda

   1Basar toprağında öyle bir peri olmaz;

   2görüş alanımda onun eşini görmedim.

   Basar adı ve görme alanı çevresindeki ses oyunu sevgilinin eşsizliğini kanıtlamak için kullanılır. Kaynakta dipnot işareti bulunan yer adı sessizce başka coğrafyaya çevrilmez; günümüz Türkçesi yalnız görünen ‘Basar’ yüzeyini korur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Hak nazarım ebrûlarda basarda

   Gezdim yedi iklîm bir ayağ ile

   1‘Hak nazarım ebrûlarda basarda’;

   2yedi iklimi bir ayakla gezdim.

   İkinci dize yedi iklimin tek ayakla gezildiğini açıkça söyler. İlk dizede Hak/hak, nazar, ebrû ve basar arasındaki sözdizimi kesin değildir; ‘Hakk’a yönelen bakışım’ ve ‘görüştedir’ gibi basılı olmayan yön ve yüklemler eklenmeden yüzey korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Gönül yâra bendolah yüz aydır

   Derdli olan derdim yüze yüz aydır

   1Gönül sevgiliye bağlı olalı yüz aydır;

   2‘Derdli olan derdim yüze yüz aydır.’

   İlk dize gönlün sevgiliye bağlılığını ‘yüz aydır’ süresiyle verir. İkinci dizede dertli, derdim, yüze ve yüz-ay sesleri iç içedir; doğal bir tek çözüm doğrulanmadığı için dilbilgisel olmayan ek bir bildirme cümlesi kurulmaz ve bilmece yüzeyi tutulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Sunarsın şerbet-i lûtfun yüz aydır

   Bu yâre unulmaz bir ayağ ile

   1Yüz aydır lütuf şerbetini sunarsın;

   2bu yara bir ayakla iyileşmez.

   Lütuf şerbetinin yüz aydır sunulması görünürde iyileştirici bir ikramdır; yine de yara tek ‘ayak’ ile kapanmaz. Kadeh, adım ve ölçü anlamları yeniden üst üste gelir. Uzun zaman ile yetersiz tek hamle arasındaki fark vurgulanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Hep bir bir sayarız onu on iki

   Bil hesâbın on bir derler on iki

   1Onu bir bir sayarız: on iki;

   2hesabını bil; on bir derler, on iki.

   Bu iki dize sonraki iki dizeyle birlikte sayı ve takvim çevresinde kurulan kapalı bir stanza parçasıdır. Birer sayma, on bir ve on iki açıkça görünür; ancak neyin sayıldığı ve sayıların nasıl eşitlendiği tanıksızdır. Kesin takvim hesabı iddiası kurulmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Üçyüz altmış altı ne bir on iki

   Düşer on birinden bir ay ağile

   1Üç yüz altmış altı; ‘ne bir on iki’?

   2on birinden bir ‘ay ağile’ düşer.

   Stanzanın ikinci yarısı üç yüz altmış altı, on iki, on bir ve ‘ay ağile’ yüzeylerini bir araya getirir. Son sözün ay/ağlama ses ilişkisi mümkün olsa da hesap ve yüklem zinciri çözülmemiştir; günümüz Türkçesi bunu açıklanmış bir takvim sonucu gibi sunmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ömer bil Kün fekân’nı fenânın

   İki yüzlülüğü belli fenânın

   1Ömer, ‘ol’ buyruğuyla oluşu ve faniliği bil;

   2faniliğin iki yüzlülüğü bellidir.

   Mahlaslı bölüm yaratılışı ‘Kün’ buyruğuyla, var olanı da fanilikle birlikte düşünür. Dünyanın iki yüzlülüğü önceki sayı oyunlarından ahlaki sonuca geçiş sağlar; hesapların değişkenliği, fani görünüşün güvenilmezliğine bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Hep anındır san’at anın fen anın

    Sen gerek bir ay gül bir ay ağile [2]

    1Sanat da, ‘fen anın’ da hep onundur;

    2sen bir ay gül, bir ay ağla.

    Kapanış sanatı ve ‘fen anın’ yüzeyini aynı sahiplik dizisinde toplar. Tarihî ‘fen’ hüner, usul veya hile değeri taşıyabilir; otomatik biçimde modern bilim alanına çevrilmez. Son dize bir ay gülme ve bir ay ağlama karşıtlığını açıkça korur.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle