Târîḫ-i Ṣadâret-i Yigirmi Sekiz Çelebî-zâde Sa‘îd Paşa (T62)

Said Paşa’nın sadrazamlığını kaydeden on dört beyit, adındaki saadet çağrışımını sayı, hat türleri ve iki tarihli matla üzerinden işleyen yoğun bir ebced kompozisyonudur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Râsimâ ḫayr ile ḳâl eyledim inşâallâh

   Ola bu sâl cihân pür-feraḥ u sa‘d u ṣafâ

   1Ey Râsim, ‘inşallah’ diyerek hayırlı bir söz söyledim:

   2bu yıl dünya sevinç, uğur ve ferahlıkla dolsun.

   Râsim “inşallah” diyerek hayırlı bir söz söylediğini belirtir ve yeni yılın dünyayı sevinç, uğur ve ferahlıkla doldurmasını diler. Açılış hem kendi sözünü hem yılı iyi alametle başlatır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   K’eyledi ṣadr-ı ṣudûrı bu yıl Allâh sa‘îd

   Ṣadrımız şevḳ-ile pür-dilde keder nâ-peydâ

   1Çünkü Tanrı bu yıl Sa‘îd’i sadrazamlar başı yaptı;

   2göğsümüz coşkuyla doldu, gönülde keder görünmez oldu.

   Allah'ın bu yıl Sa‘îd adlı kişiyi sadrazamlar başı yapması, konuşanın göğsünü coşkuyla doldurur ve gönüldeki kederi siler. Sa‘îd kişi adı ile ‘mutlu, uğurlu’ anlamı aynı atama haberinde kelime oyunu kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nâm-dâş-ı sebeb-i ḫilḳat-i ‘âlem ya‘ni

   Nâm u şân ṣâḥibi mühr aldı sa‘îdü’s-sü‘edâ

   1O, âlemin yaratılış sebebinin adaşıdır;

   2ad ve şan sahibi, en mutluların mutlusu mührü aldı.

   Yeni sadrazam âlemin yaratılış sebebinin adaşı diye anılır; ad ve şan sahibi kişi mührü almıştır. “Said” adı ile mutluluk anlamı, makam devrini kelime oyunuyla destekler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Âṣaf-ı ‘ârif ü fâżıl kerem-ârâ ‘âdil

   ‘Âlim ü ‘âmil ü kâmil o cevâd-ı dânâ

   1Bilge, erdemli, cömertlik süsü ve adaletli bir Âsaf;

   2bilgin, işleyen, olgun, cömert ve bilge kişidir.

   Sadrazam bilge, erdemli, cömertlik süsü ve adaletli Âsaf; aynı zamanda bilen, uygulayan ve olgun kişi olarak övülür. Sıfat yığını ideal devlet adamı portresi kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Anı cûd ile Cevâd-ı Ṣıfahân vaṣf itsün

   Virsün efżâli ‘Alî-Şîr Nevâyîye nevâ

   1İsfahanlı Cevad onu cömertliğiyle övsün;

   2üstünlüğü Ali Şîr Nevâyî’ye ses versin.

   İsfahanlı Cevad'ın onu cömertliğiyle övmesi, üstünlüğünün Ali Şîr Nevâyî'ye ses vermesi istenir. İki tarihsel ad, Paşa'nın ihsan ve edebî şöhretini ölçen karşılaştırma araçlarıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Pâyidâr olmaġa sa‘diyet ile şâhid bu

   ‘Aded-i pâk-i Sa‘îd ile ḳademdir hem-pâ

   1Kalıcı oluşuna mutlulukla şu tanıktır:

   2temiz ‘Said’ sayısı ile ‘geliş’ aynı hesaptadır.

   “Said” adının sayısıyla “geliş” sözünün hesabının eşitliği, makamın kalıcılığına uğurlu tanık sayılır. Ebced eşleşmesi şiirin tarih tekniğini isim anlamıyla birleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Neyyir-i re’fet ü ḫurşîd-i sa‘âdetdir çün

   Bâl-i Rûḥu’l-Ḳudüsi ṣaḥnına ḳılsun hem-tâ

   1O, şefkat ışığı ve mutluluk güneşidir;

   2Kutsal Ruh’un kanadını meydanına denk kılsın.

   Paşa şefkat ışığı ve mutluluk güneşi diye anılır; Kutsal Ruh'un kanadının onun meydanına denk olması dilenir. Işık ve kanat imgeleri saray alanını göksel ölçekte yüceltir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   İde ṣadrında sa‘âdetle Niẓâmü’l-Mülki

   Ẓıll-i şâhen-şeh-i ‘âlemde Cenâb-ı Mevlâ

   1Onu makamında mutlulukla bir Nizamülmülk etsin,

   2dünya şahlar şahının gölgesinde, yüce Mevlâ.

   Allah'tan onu dünya hükümdarının gölgesinde makamında mutlu bir Nizamülmülk yapması istenir. Tarihsel vezir adı, yeni sadrazam için yönetim becerisi örneğidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ḳıla destinde Ḫudâ mürde-dilânı zinde

   Şer‘-ile eyleye ḳânûnı cihânda iḥyâ

   1Tanrı onun eliyle ölü gönülleri diriltsin;

   2şeriatla kanunu dünyada canlandırsın.

   Allah'ın onun eliyle ölü gönülleri diriltmesi, şeriatla kanunu dünyada canlandırması dilenir. Diriltme mecazı hem insanın iç hâline hem kurumların yeniden işlemesine yönelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Ola tevfîḳ-i Ḫudâ cümle umûrında refîḳ

    Olalar râḥat u emn üzre gürûh-ı żu‘afâ

    1Tanrı’nın yardımı bütün işlerinde yoldaşı olsun;

    2güçsüz topluluklar rahat ve güven içinde yaşasın.

    İlahî yardımın bütün işlerinde yoldaş olması ve güçsüz toplulukların güven içinde yaşaması istenir. Yönetim duası Paşa'nın başarısından korunmaya muhtaç kişilerin refahına geçer.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
11. 11

    Ḫayr-ı maḥż ile sa‘âdet ki olur bir târîḫ

    Ger Sa‘îdâya ḳırân eylese ḫayr-ı vüzerâ

    1Salt hayır ile saadet bir tarih olur;

    2vezirlerin hayrı Said’le kavuşursa.

    Salt hayır ile saadetin bir tarih oluşturacağı, vezirlerin hayrının Said'le birleşmesi koşuluyla söylenir. Ad, iyilik ve mutluluk sözcükleri ebced düzeninin anlam katmanını kurar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
12. 12

    Ḳaralanmışdı nice riḳ‘ada meşḳ-i şi‘re

    Ḳalmadı ṣülṣi velî nesḫ idüp ekdâr ammâ

    1Nice rikada şiir meşki karalanmıştı;

    2ama ‘nesih’ kederleri silince ‘sülüs’ü bile kalmadı.

    Nice rikada şiir meşk edilmiştir; “nesih”in kederleri silmesiyle “sülüs”ün yani üçte birin bile kalmaması hat adlarını kelime oyununa çevirir. Yazı tekniği duygusal arınmayı anlatır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
13. 13

    Oldı kilk-i dü-zebânımla lisânım yek-dil

    İki târîḫi bu bir maṭla‘a yazdı ḥaḳḳâ

    1İki dilli kalemimle dilim tek gönül oldu;

    2iki tarihi gerçekten bu tek matlaa yazdı.

    İki dilli kalem ile konuşanın dili tek gönül olur ve iki tarih tek matlaa yazılır. Çift tarih üretimi, araç ile şair sesinin uyumunda birleşir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
14. 14

    Ḳurretü’l-‘ayn-ı cihân Âṣaf-ı vâlâ hâlâ

    Merdüm-i ṣadr-ı sa‘îd oldı Muḥammed Paşa

    1Şimdi dünyanın göz aydınlığı, yüce Âsaf

    2kutlu sadrazamlık makamının göz bebeği Muhammed Paşa oldu.

    Kapanışta Muhammed Paşa dünyanın göz aydınlığı, yüce Âsaf ve kutlu sadrazamlık makamının göz bebeği sayılır. Adlandırmalar, bütün sayı ve yazı oyunlarını atama ilanında toplar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle