Bugün Bir Dolaba Soru Sordum

Kaygusuz Abdal inleyen su dolabına niçin ağladığını sorar; dolap da dağdaki ağaç hâlinden kesilip delinerek çalıştırılmasına uzanan serüvenini anlatır. Süleyman, İskender ve eski hükümdar örnekleri dünyanın geçiciliğini gösterir; kapanış sabır, tevekkül ve irfan öğüdüne varır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Suâl itdüm bugün ben bir dolaba

   Niçün dâyim sürersün yüz bu âba

   1Soru sordum bugün ben bir dolaba.

   2Neden yüzünü durmadan bu suya sürersin?

   Şair su dolabına soru sorar; yüzünü sürekli suya sürmesi, çalışan düzeni ibadet eder gibi eğilip kalkarken gösterir. Su, bu eğilişin aynasıdır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Niçün bağrun delikdür gözlerün yaş

   Sebeb neden dolaşdun bu itâba

   1Bağrın neden delik, gözlerin neden yaşlı?

   2Hangi sebeple bu azaba düştün?

   Dolabın delinmiş gövdesi bağra, akan suyu gözyaşına çevrilir; soru, makinenin yapısını acı çeken bir bedene benzetir. Delik gövde böylece yaraya dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   İnildinden delündi derdlü bağrum

   Firakundan ciğer döndü kebâba

   1İniltilerinden dertli bağrım delindi.

   2Ayrılığından ciğer döndü kebaba.

   Dolabın iniltisi anlatıcının bağrını deler, ayrılığı da ciğerini kebaba çevirir; iki dizede işitilen ses, şiirin dinleyen bedende açtığı ikinci yaraya dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ne zulm itdi sana bu çerh-i gerdun

   Ki derdün defteri sığmaz kitâba

   1Ne zulm etti sana bu dönen felek.

   2Ki derdin defteri sığmaz kitâba.

   Dönen feleğin dolaba ettiği zulüm o kadar büyüktür ki dertlerin kaydı kitaba sığmaz; bu iki dize, dolabın acısını şiirin fanilik anlatısında kozmik düzene yükler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dolab ider eyâ gözüm çerâğı

   İşitmeğe cevâbun aç kulağı

   1Dolap der ey gözüm ışığı.

   2Cevabımı duymak için kulağını aç.

   Dolap konuşmaya başlayıp şaire “gözümün nuru” diye seslenir; iki dizedeki soru-cevap dönüşü, şiirin anlatma sırasını artık acısını açıklayacak dolaba verir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Nice budur sorarsan sergüzeştüm

   Ki ben boylar idüm bir yüce dağı

   1Hikâyemi sorarsan, işte şöyledir:

   2Ben bir zamanlar yüce bir dağ boyunca yükselirdim.

   Dolap artık kendi serüvenini anlatmaya başlar: bugünkü yaralı ve dönen gövdesinin karşısına, bir zamanlar yüce dağda yükselen ağaç hâlini koyar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Geçirmişdüm serâdan göklerümi

   İrişdürdüm süreyyâya bu dağı

   1Kaynakta “Geçirmişdüm serâdan göklerümi” biçiminde geçen dize, “serâ” yüzeyi nedeniyle güvenle kesinleştirilemiyor.

   2Eriştirdim Süreyya yıldızına bu dağı.

   Ağaçken göklere yükselen boyunu Süreyya yıldızına kadar uzatması, dolabın bugünkü alçalışından önceki görkemini kurar; “serâ” yüzeyi çözümsüzdür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Durağa derneşüben kamu kuşlar

   Budağumda dutarlardı otağı

   1Bütün kuşlar konaklamak için toplanır,

   2Dallarımda tutarlardı otağını.

   Kuşların dallarda otağ kurması, eski ağacı canlıların konakladığı korunaklı bir dağ mekânı olarak hatırlatır. Ağaç geçmişte bir kuş yurdudur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Öterdi tûtî vü kumrî vü turrac

   Geçürdüm bir zaman bu resme çağı

   1Papağan, kumru ve turaç öterdi;

   2Bir çağı bu hâlde geçirdim.

   Papağan, kumru ve turaç sesleri geçmiş çağın işitsel zenginliğini taşır; dolap bu huzurlu dönemi, şiirdeki kesilip çalıştırılma hikâyesinden önceye yerleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Heves bağında can mürgi gezerken

    Üzüldü ömr kuşının tuzağı

    1Heves bağında can kuşu gezerken.

    2Ömür kuşunun tuzağı bozuldu.

    Can kuşu heves bağında dolaşırken ömür kuşunun tuzağı bozulur; iki dizedeki kuş ve bağ imgeleri, dolabın geçmişinden kopuşunu kaderin gelişiyle açıklar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
11. 11

    Kazâ koydu meğer desti Hudâ’dan

    Ki bir şahs irişüb saldı nacağı

    1Meğer kader bunu Tanrı’nın eliyle hazırlamış.

    2Ki bir şahs erişip saldı baltayı.

    Ağacın yazgısı Tanrı’nın hükmüne bağlanırken baltalı kişinin gelişi bu hükmün dünyadaki aracı olur; kesilme hem somut olay hem kaçınılmaz kaderdir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
12. 12

    Delüben bağrumı dakdı kemendi

    Süridiler dolaşdum her sokağı

    1Bağrımı delip kemendi taktı.

    2Sürüyüp her sokakta dolaştırdılar.

    Kesilip bağrı delinen ağaca kemend takılır ve sokaklarda sürüklenir; iki dize, dolabın yapımını şiir boyunca zorla götürülen bir tutsağın hareketleriyle anlatır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
13. 13

    Sokaklarda niçe müddet yaturken

    Gelen geçdi ururlardı ayağı

    1Sokaklarda nice müddet yatarken.

    2Gelip geçenler ayağıma vururdu.

    Sokakta uzun süre yerde kalan ağacın ayağına herkes vurur; eski yüksekliğin yerini kamusal aşağılanma almıştır. Dolabın düşüşü ayak altında sürer.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
14. 14

    Demür mıhlar tokundu yüreğüme

    Kaza destiyile çerhun çomağı

    1Demir çiviler yüreğime dokundu.

    2Kaza eliyle feleğin çomağı.

    Demir çivilerin yüreğe değmesi, yapım işlemini yeniden bedensel eziyet olarak gösterir; feleğin çomağı da şiirde ağacın uğradığı dönüşümü kaderin eliyle açıklar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
15. 15

    Zekeryâ [1] gibi bağrumdan delüben

    Dolab içün düzetdiler yerağı

    1Zekeriya [1] gibi bağrımdan delindim;

    2Kaynakta “Dolab içün düzetdiler yerağı” biçiminde geçen dize, “yerağı” yüzeyi nedeniyle güvenle kesinleştirilemiyor.

    Zekeriya’ya ilişkin dipnotlu benzetme, bağrından delinmeyi kutsal bir çileye bağlar; “yerağı” sözü açıklanamadığından hazırlanan şey kesinleştirilmez.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
16. 16

    İnilerüm ben anda dost diyüben

    Gözüm yaşı sular büstân u bağı

    1Orada “dost” diyerek inlerim.

    2Gözüm yaşı sular bostan ve bağı.

    Dolabın “dost” diye inlemesi zikre dönüşürken akan su, bostanla bağı sulayan gözyaşı olur; acı aynı anda hizmet üretir. Su burada zikrin ürünüdür.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
17. 17

    Felek kime taturdı bir kaşuk bal

    Sonında sunmadı tas ile ağı

    1Felek kime tattırdı bir kaşık bal.

    2Sonunda sunmadı tas ile zehri.

    Feleğin sunduğu bir kaşık balın ardından tas dolusu zehir gelir; iki dize, kısa hazzı büyük acıyla ölçü bakımından karşılaştırarak şiirin fanilik hükmünü güçlendirir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
18. 18

    Süleyman kim sürerdi tahtını yil

    Son ucı toprağa kodı yanağı

    1Süleyman’ın tahtını rüzgâr taşırdı.

    2Sonunda yanağını toprağa koydu.

    Rüzgâra tahtını taşıtan Süleyman’ın sonunda toprağa yanağını koyması, en büyük iktidarı ölüm karşısında eşitler. Tahtın rüzgârı ölümü durduramaz.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
19. 19

    Skender kim cihânı kaf ber kaf

    Dutub hükmiyle sürmişdi yasağı

    1İskender dünyayı Kaf’tan Kaf’a kadar tutmuştu.

    2Hükmüyle yasasını yürütmüştü.

    İskender’in Kaf’tan Kaf’a uzanan hükmü ve yasası anılır; genişleyen iktidar, bir sonraki ölüm örneğine hazırlık yapar. Yine de bu yasa kalıcı değildir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
20. 20

    Gezüb zulmet ararken âb-ı hayvan

    Tolu zehr ile sundılar eyağı

    1Karanlıkta dolaşıp hayat suyunu ararken,

    2Ona zehir dolu kadehi sundular.

    Karanlıkta hayat suyunu arayan hükümdara zehir dolu kadeh sunulur; ölümsüzlük arayışı ölüm içeceğiyle tersine çevrilir. Aranan su, ölüm tadına döner.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
21. 21

    Kani Kayser kani Kisrâ kani Sâm

    Belürmez bunlarun yurdı durağı

    1Nerede Kayser nerede Kisrâ nerede Sâm.

    2Belli olmaz bunların yurdu durağı.

    Kayser, Kisrâ ve Sâm’ın peş peşe sorulması eski kudret sahiplerini yoklukta eşitler; bir zamanlar dünyaya hükmedenlerin bugün yeri bile bilinmez.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
22. 22

    Cihânun varlığı başdan başa heb

    Belâ yurdıdürür mihnet ocağı

    1Cihanın varlığı baştan başa hep.

    2Burası belâ yurdu, sıkıntı ocağıdır.

    Dünyanın bütün varlığı belâ yurdu ve mihnet ocağı diye adlandırılır; bu iki dize, şiirde anılan hükümdarların faniliğini herkes için geçerli bir hükme bağlar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
23. 23

    Resul bu ki çü Beyt-ül-ankebut dir

    Pes ol olur mekeslerün tuzağı

    1Resul bunu örümcek evine benzetir.

    2Böylece sineklerin tuzağı olur.

    Dünya örümcek evine benzetilir ve sinekleri yakalayan tuzak olur; iki dize, zayıf görünen ağın ona kapılan canlı için nasıl ölümcül bir mekâna dönüştüğünü gösterir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
24. 24

    Beka ehli fenâda mülk idinmez

    Bekâdur anlarun yiri turağı

    1Kalıcı âlem ehli geçici dünyada mülk edinmez.

    2Kalıcı âlemdir onların yeri turağı.

    Kalıcı âleme yönelenler geçici dünyayı mülk edinmez; yer ve durak seçimini bu dünyadan öteye taşıyan birim, fanilik dersini davranış ölçüsüne çevirir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
25. 25

    Alâî Gaybi bunda tekye kılmaz

    Hakun fazlıdürür ancak dayağı

    1Alâî Gaybî burada başka bir dayanak aramaz;

    2Hakk’ın lütfudur ancak dayağı.

    “Tekye” yüzeyinin özel anlamı kesinleşmese de ikinci dize Alâî Gaybî’nin tek dayanağını açıklar: konuşan dünyevî bir desteğe değil, yalnız Hakk’ın lütfuna yaslanır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
26. 26

    Sabur seccâdesin altına salmış

    Tevekkülden kuşanmışdur kuşağı

    1Sabır seccadesini altına salmış.

    2Tevekkülden kuşanmıştır kuşağı.

    Sabır yere serilen seccade, tevekkül de bele bağlanan kuşaktır; iki dize, şiirin sonunda yolcunun üzerinde durduğu ve kuşandığı iki erdemi somutlaştırır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
27. 27

    KAYGUSUZ [2] sözini ârife söyle

    Ne bilür sükkeri karga burağı

    1KAYGUSUZ [2] sözünü ârife söyle.

    2Karga şekeri ne bilir? “Burağı” yüzeyi ise bağlamda kesinleşmiyor.

    Kaygusuz sözünü anlayış sahibine ayırır; karganın şekeri bilmemesi bu seçimi açıklarken basılı “burağı” yüzeyi çözülmeden bırakılır ve şiir tahmine kapalı çizgide kapanır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle