Bosnalı Vahdetî

Bosnalı Vahdetî kimdir?

Bosnalı Vahdetî, 16. yüzyılın Hurûfî şairleri arasında sayılan bir Bektaşî ozanıdır. Balım Sultan müridlerinden Sersem Ali Baba'ya intisap ettiği, Hacı Bektâş-ı Velî'yi öven terci-i bendinin son bendinden anlaşılır. 1007/1598'de vefat etmiştir.

Kısa manzumelerle uğraşmaz. Arşivdeki iki metni de uzun ve kalabalık biçimlerdedir: yedişer dizelik yedi bentten kurulu bir müsebba ile on ikişer dizelik yedi bentlik bir terci-i bend. İkisi de nakaratla yürür ve nakarat şiirin asıl konusunu her bendin sonunda yeniden ilan eder.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum yılı bilinmiyor. Ergun onu 16. asrın “meşhur ve muktedir” Hurûfî şairlerinden sayar ve 1007 (M. 1598) tarihinde vefat ettiğini kaydeder. Bosna nisbesi dışında memleketine dair ayrıntı vermez.

TEİS'te bu adla iki ayrı madde bulunur. Tekke şairleri cildindeki “Vahdeti Baba” maddesi onu Fazlullah Hurûfî'nin görüşlerini benimsemiş, Sersem Ali Baba'dan el almış, Hurûfî ve melâmet neşesinde bir Bektaşî ozanı olarak tanıtır ve 1598'de öldüğünü söyler. Divan şairleri cildindeki “Vahdetî” maddesi ise Bosna Sancağı'na bağlı Yenipazar'da doğan, Fevrî Efendi'ye danişment olan, bir süre dünya işlerini bırakıp dervişliğe giren, Basra valisi Mehmed Paşa'nın divan kâtipliğini yapan ve Ereğli'de vefat eden bir şairi anlatır; onun da ölüm tarihi 1007/1598'dir. Ölüm yılının ve Bosna bağının örtüşmesi bu iki kaydın aynı kişiye ait olma ihtimalini güçlendirir, ama bu bir varsayımdır ve burada varsayım olarak kaydedilmiştir; bu yüzden şehir alanına yalnız “Bosna” yazıldı.

Şairin adına bağlanan asıl tartışma metinlerin atfıyla ilgilidir ve çözümü derlemecinin kendi hatasını düzeltmesiyle gelmiştir. Hacı Bektâş-ı Velî'yi öven terci-i bend, Bektaşîler arasında uzun süre Dimetokalı Vahdetî adına yayılmıştı; 1038/1628 ile 1060/1650 arasında Pir evi postnişinliğinde bulunan bu zata ait sanılıyordu. Ergun ilk baskıda bu sözlü rivayete güvenip manzumeyi ona vermiş, sonra aynı şiirin daha eski mecmualarda da kayıtlı olduğunu görünce şayianın esassız olduğunu yazmış ve atfı düzeltmiştir. Gerekçesini de belirtir: manzumedeki ifade tamamen Hurûfî Vahdetî'ye yakışacak tarzdadır.

Şiir anlayışı ve dili

Vahdetî uzun soluklu, listeye yakın bir şiir yazar. Müsebbada yedi bent boyunca tek bir nakarat tekrarlanır ve o nakarat “ve Ali” diye dört kez sesletilir; terci-i bendde ise her bendi aynı iki dize kapatır ve pirin adı ancak orada söylenir. Anlam bentten bende ilerlemez, aynı hüküm her seferinde başka bir sıfat dizisiyle yeniden kurulur. Bu, şiiri okunan bir metinden çok topluca söylenen bir zikre yaklaştırır.

Hurûfîlik onda süs değil yöntemdir. Bismillâh'ın “bâ”sının altındaki nokta, “nûn” harfinin noktası, son peygamberin yüzünde okunan yazı — bunlar metinlerin taşıyıcı unsurlarıdır. Kelimeyi harfe, harfi noktaya indiren bu bakış, bir bendin başında kurulan iddiayı bendin sonunda ilâhî bir ada bağlamasını sağlar.

İkinci damar kitabî malzemeyi doğrudan şiire almaktır. İhlâs sûresi bir bendin dört dizesine sırayla dağıtılır, Arapça bir emir cümlesi (“fete'emmel fefhem”) okura yönelir, Farsça bir mısra bir bendin kafiyesini başka bir dilde tamamlar. Buna karşılık aynı şair velâyetnâme menkıbelerini de anlatır: aslana binip yılanı kamçı yapan veliye karşı Hacı Bektaş'ın kayayı yürütmesi terci-i bendin ortasındadır. Ağdalı tamlamalarla halk anlatısını yan yana tutmakta zorlanmaz.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Müsebba“Hazret-i Fazl-ı Ahad'den yine rûz-i ezelî” diye başlayan yedişer dizelik yedi bentlik manzume. Yaratılışın dört unsuruyla açılır, İhlâs sûresini bir bende dağıtır, on iki imamı sıfatlarıyla sayar ve her bendi “Ve Aliyyün ve Aliyyün ve Aliyyün ve Ali” nakaratıyla kapatır.
• Terci-i bend“Baş çeküp burc-i felekten yine rûz-i ezelî” diye başlayan, Hacı Bektâş-ı Velî'yi öven yedi bentlik manzume. Şairin Sersem Ali Baba'ya intisabı bu metnin son bendinden anlaşılır; Ergun ilk baskıda şiiri Dimetokalı Vahdetî'ye vermiş, sonra düzeltmiştir.
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriArşivdeki iki şiirin kaynağı bu derlemedir; Sadettin Nüzhet Ergun Bosnalı Vahdetî bölümüne bir müsebba ile bir terci-i bend koymuştur. Metinler Türkçe Vikikaynak'taki 144622 numaralı sürümden aktarıldı.

Edebiyat tarihindeki yeri

Vahdetî'nin şiirleri Bektaşî mecmualarında ve nefes derlemelerinde dolaşmış, terci-i bendi tekke çevrelerinde uzun süre okunmuştur; TEİS maddesi onu kırsal kesim ozanı değil, daha çok şehirlerde tanınan bir isim sayar. Adının bugün taşıdığı asıl ağırlık ise metinlerinin içeriğinden çok atıf tarihinden gelir: aynı terci-i bend hem Dimetokalı Vahdetî'ye mal edilmiş hem de derlemecinin kendi düzeltmesiyle geri alınmıştır ve bu düzeltme yazılı olarak kayıtlıdır. Ergun'un “evvelce bu zat namına tesbit etmiştim” cümlesi, bir metnin kime ait olduğunun sözlü rivayetle değil nüsha karşılaştırmasıyla belirlendiğini gösteren nadir örneklerden biridir. Şairin Sersem Ali Baba ile bağı da benzer biçimde tek bir bende dayanır; arşivde bu bendin hangi dizesinin neyi kanıtladığı ayrıca gösterilmiştir.