Kul Bayramlı

Kul Bayramlı kimdir?

Kul Bayramlı, 16. yüzyılda yaşamış bir Bektaşî şairidir. Adı, ailesi, doğum yeri ve ölüm tarihi bilinmiyor; kaynaklarda hayatına dair tek bir kayıt bile yok. Elde iki nefes var ve bunların biri “Kul Bayramlı”, öteki “Kul Bayram” mahlasını taşıyor.

Şiirinin en dikkat çeken yanı dili. Çağdaşı tekke şairlerinin çoğu Arapça ve Farsça terkiplerle yüklü bir söyleyiş kullanırken o sade, gündelik konuşmaya yakın bir Türkçeyle yazar ve heceyi tercih eder. Konuları Hz. Ali övgüsü ile Bektaşî yoluna bağlılıktır.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum ve ölüm yılı bilinmiyor. Şairi 16. yüzyıla yerleştiren tek dayanak bir mecmuadır: Sadettin Nüzhet Ergun, yüzyılın ikinci yarısında yazıldığı muhakkak olan bir mecmuada onun bir manzumesinin kayıtlı olduğunu bildirir. Yani tarihlendirme şairin kendisinden değil, şiirinin bulunduğu defterin yaşından geliyor.

Aynı nefes ikinci bir bilgi daha veriyor. “Bizim Sultan Balı'mız var” dizesi, şairin Bektaşîliğin ikinci pîri sayılan Balım Sultan'ın mürîdlerinden olduğunu açıkça gösterir; Ergun da TEİS de bu hükmü doğrudan o dizeye dayandırır. Balım Sultan 1516 dolayında öldüğüne göre şairin yüzyılın erken yarısında yetişmiş olması gerekir, ama mecmua kaydı ikinci yarıya işaret eder; iki veri arasındaki bu gerilim kaynaklarda çözülmüş değil.

Bazı mecmualarda “Kul Bayram” mahlaslı sınırlı sayıda şiire daha rastlanıyor. Ergun bu manzumelerin de aynı şaire ait olabileceğini söyler, ama bunu bir hüküm olarak değil tahmin olarak kaydeder. Arşivdeki iki nefesten biri “Kul Bayramlı”, öteki “Kul Bayram” imzalıdır ve ikisi Ergun'un derlemesinde yan yana basılmıştır.

Şiir anlayışı ve dili

Ölçüsü hecedir: arşivdeki nefeslerden biri sekizli, öteki on birli. Uzun olanı koşma düzeninde on iki dörtlük boyunca ilerler ve her dörtlük “Ali'dir” ile kapanır; dizelerin çoğu da aynı kelimeyle başlar. Anlam ilerlemez, sıfat değişir — nefes bir liste gibi büyür ve söylendiğinde bir zikir ritmi kurar.

Sade dilin karşılığı somut imgedir. Göğse konan el, dönüp kendine batan taş, tabutu çeken ak deve, yürüyen katar: soyut bir tasavvuf terimi yerine gözle görülür bir hareket koyar. “Çiğ olur mu pişenimiz” gibi atasözü kalıpları da bu tutumun parçası.

Uzun nefeste dikkat çeken bir tutarsızlık var ve kaynaklarda anılmaz: sekizinci dörtlük “Ali'dir bir gelmiştir gayri yoktur” derken hemen ardından gelen dokuzuncu dörtlük “Nice gelmiştir ol Aliy-yi Hayder” der. İki hüküm arka arkaya duruyor; nefes, tek geliş ile don değiştirme inancını aynı metinde yan yana taşıyor.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Bektaşî Şairleri ve NefesleriArşivdeki iki nefesin kaynağı bu derlemedir: Sadettin Nüzhet Ergun biri “Kul Bayramlı”, öteki “Kul Bayram” imzalı iki manzume yayımlamıştır ve metinler Türkçe Vikikaynak'taki 144605 numaralı sürümden aktarıldı.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Bektaşi Alevi Şairleri ve NefesleriTurgut Koca'nın 1990 tarihli derlemesi aynı iki nefesi yeniden basar. Bazı okuyuşları Ergun'dan ayrılır — “uyanup”, “Gafil esme”, “kıyl ü kale” gibi; arşivde Vikikaynak'taki Ergun metni esas alındı ve farklar künyede gösterildi.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Alevî-Bektaşî Şiirleri Antolojisiİsmail Özmen'in antolojisi de şaire yer verir. Şairin bilinen metin havuzu bu üç derlemeyle sınırlıdır; mecmualarda dağınık duran “Kul Bayram” imzalı şiirler henüz toplanmadı.

Edebiyat tarihindeki yeri

Kul Bayramlı'nın adı bugün büyük ölçüde tek bir dize sayesinde ayakta: “Bizim Sultan Balı'mız var”. Bu dize hem şairi Balım Sultan çevresine bağlıyor hem de onu 16. yüzyıla yerleştiren kayıtların dayanağı oluyor — yani bir şiir, kendi yazarının biyografisini üretmiş durumda. Nefesleri Bektaşî cemlerinde ve sonraki antolojilerde dolaşmayı sürdürdü; sade dili ve hece ölçüsü, aynı yüzyılın aruz yazan tekke şairlerinin yanında onu kolay ezberlenir kıldı. Öte yandan “Kul Bayram” imzalı şiirlerin ona ait olup olmadığı hâlâ bir tahminden ibaret ve bu belirsizlik derlemeden derlemeye taşınıyor.