Leylâ Hanım

Leylâ Hanım kimdir?

Leylâ Hanım, İstanbul'da doğduğu bilinen ancak Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre doğum tarihiyle ilgili kaynaklarda bilgi bulunmayan bir divan şairidir. Kazasker Moralızâde Hâmid Efendi'nin kızıdır ve tahsilinin büyük bir kısmını dayısı olan Keçecizâde İzzet Molla'nın vasıtasıyla tamamlamıştır.

TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi, şöhretini şarkılarına ve lirizm yüklü gazellerine borçlu olduğunu; başarılı münâcât, na't ve mersiyeler de yazdığını kaydeder. TEİS ise şiirlerinin zarif, dilinin açık ve akıcı olduğunu, buna karşılık 19. yüzyıl divan şiirine yeni bir söyleyiş getirmediğini yazar.

Hayatı ve yaşadığı çevre

İstanbul'da doğdu; doğum tarihi iki kaynakta da bilinmiyor. Babası TEİS'in kaydına göre 1825'te vefat eden, sudûrdan kazasker Moralı-zâde Hâmid Mehmed Efendi'dir; dedesi Sa'îd Efendi, annesi Keçeci-zâde İzzet Molla'nın ablası Hadîce Hanım'dır. Aynı madde kardeşlerini Atâullâh, Nûrullâh Mehmed Efendi ve genç yaşta ölen Hâlid Efendi olarak sayar.

Tahsilini dayısı Keçecizâde İzzet Molla'nın vasıtasıyla tamamladı ve TEİS'e göre birçok kaynakta onun öğrencisi olduğu zikredilir. TDV maddesi, divanında İzzet Molla'yı üstadı ve hocası olarak gösteren ifadelerin yer aldığını belirtir.

Gençliğinde evlendi ve TEİS'in ifadesiyle evlenmesinin haftasında ayrıldı; TDV maddesi de geçinemediği kocasından bir hafta içinde ayrıldığını yazar. Aristokrat bir ailede yetişmesine karşılık maddi sıkıntı çekti: TEİS 1256/1840'ta, yani ölümünden sekiz yıl kadar önce kendisine 150 kuruş maaş bağlandığını kaydeder; TDV maddesi aynı maaşı anar ve II. Mahmud'a kasideler yazarak yardım istediğini ekler. İrticalen şiir söyleme yeteneği her iki maddede de geçer.

Aileden gelen bir tesirle Mevlevîliği benimsedi ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî hakkında methiyeler yazdı; TDV maddesi şiirlerinde çağının en büyük Mevlevî şairi olan Şeyh Galib'in etkisinin görüldüğünü belirtir.

Ölüm yılı kaynaklarda ayrışır: TEİS 1264/1848'de vefat ettiğini, Mevlevî olduğu için Galata Mevlevîhânesi hazîresine defnedildiğini yazar; TDV maddesi ölümünü 1847 olarak verir ve Mevlevîliğe bağlılığı dolayısıyla Galata Mevlevîhânesi'nin bahçesindeki kabristana gömüldüğünü söyler. Defin yerinde iki kaynak birleşir.

Şiir anlayışı ve dili

TEİS, şiirlerinin hem konu hem ifade bakımından zarif olduğunu, dilinin açık ve akıcı olduğunu belirtir; TDV maddesi gazellerinin oldukça sade olduğunu, duygularını mümkün olduğu ölçüde yalın bir anlatımla ifade ettiğini, söz oyunlarına ve edebî sanatlara az önem verdiğini yazar.

Nazire ve tahmisler TDV maddesinde ön planda sayılır. Bu kataloğa alınan “Yârin âşıkları ile ülfeti pek güçtür güç” gazelinde rakip teması gündelik bir söyleyişle kurulur: “Çekemem doğrusu bu sıkleti” mısraı klasik gazelin içine konuşma dilini taşır.

TEİS, bir kadın şair olduğu hâlde bir erkek şair için bile müsamaha ile karşılanamayacak bazı serbest söyleyişleri bulunduğunu kaydeder; TDV maddesi de şiirlerinde beşerî aşkın ağır bastığını, içki ve eğlence meclislerini anan mısra ve şarkılar yazdığını belirtir. Aynı gazeldeki “Ders-i aşkı açalım dersini vaiz kapasın” mısraı, aşk ile vaaz arasında açık bir taraf tutmadır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânTEİS'e göre şairin tek eseridir ve toplam 2534 beyit tutar; Mehmet Arslan tarafından yayımlandı (2003).
• Dîvân'ın eski baskılarıTDV maddesine göre divanı önce Bulak'ta (1260), sonra yeni şiirlerinin de ilâvesiyle İstanbul'da taş baskısı olarak (1267) yayımlandı; ardından dört baskı daha yapıldı.

Edebiyat tarihindeki yeri

Leylâ Hanım, divanı hem Mısır'da hem İstanbul'da basılmış az sayıdaki 19. yüzyıl kadın şairinden biridir; TDV maddesi şöhretini şarkılarına ve lirizm yüklü gazellerine borçlu olduğunu yazar. TEİS ise bir değerlendirme farkını açık bırakır: şiirlerini zarif ve akıcı sayarken 19. yüzyıl divan şiirine yeni bir söyleyiş getirmediğini de kaydeder.