Muallim Nâci

Muallim Nâci kimdir?

Muallim Nâci, 19. yüzyılın ikinci yarısında şiir, eleştiri, sözlük ve öğretmenlik çalışmalarıyla Osmanlı edebiyatının başlıca tartışma odaklarından biri oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi, onun sık sık batılı anlayışa karşı klasik edebiyatın savunucusu olarak sunulmasına karşın yeni tarzda da başarılı manzumeler yazdığını belirtir.

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Nâci'nin divan şiirini Fars edebiyatını taklit ettiği için eleştirdiğini ve kalıplaşmış mazmunlardan kaçındığını kaydeder: gülü bülbülsüz anlattığı şiirler ile sevgilinin cefasından zevk alma geleneğine karşı çıkan İstifa manzumesi bu tutumun örnekleri sayılır.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Asıl adı Ömer'dir; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü adı Ömer Hulusi biçiminde verir ve Mesut Harabatî takma adını da kaydeder. İstanbul'un Fatih semtindeki Saraçhanebaşı'nda doğdu. Doğum yılında kaynaklar ayrılır: TDV İslâm Ansiklopedisi 1849, TEİS 1850 der. Babası saraç esnafından Ali Bey, annesi Varna'dan İstanbul'a göçmüş bir aileden gelen Fatma Zehrâ Hanım'dır.

Fatih'teki Feyziye Mektebi'nde okumaya başladı. Yedi yaşında babasını kaybedince annesi ve ağabeyiyle Varna'ya gitti; orada Abdülhalim Efendi'den hat, ayrıca Arapça ve Farsça öğrendi. Varna'da rüşdiye açılınca 1867'de ikinci muallim oldu. Nâci mahlasını Aziz Ali Efendi'nin Muhayyelât'ındaki bir kişiden aldı; ilk şiir ve yazıları Rusçuk'ta çıkan Tuna gazetesinde yayımlandı.

1876'da Kürt Said Paşa'nın Varna mutasarrıfı olmasıyla hayatı değişti; paşanın hususi kâtibi olarak çeşitli Osmanlı vilayetlerinde bulundu, 1881 Haziranında tahrirat kâtibi olarak Sakız'a gitti. Ocak 1883'te Ahmed Midhat Efendi'nin isteğiyle Tercümân-ı Hakîkat'in edebî kısmını yönetmeye başladı; şiirleri ve Fransızcadan çevirileri kısa sürede tanındı.

Recâizâde Mahmud Ekrem ile aralarındaki tartışma edebiyat tarihine geçti. Nâci ve arkadaşları 29 Ağustos 1885'te Tercümân-ı Hakîkat'ten ayrıldı; Şeyh Vasfî, Necib Nâdir ve Abdülkerim Sâbit ile İmdâdü'l-midâd dergisini çıkardılar. Saâdet gazetesinde yayımladığı Demdeme yazıları hükümetin müdahalesiyle 1886'da durduruldu ve Nâci bu yazıları aynı yıl kitap hâline getirdi.

1887-1888'de Mekteb-i Sultânî gibi okullarda edebiyat, 1888'de Farsça okuttu. 1889'da Stockholm'deki VIII. Müsteşrikler Kongresi'nde Türk diline hizmetleri için altın madalya aldı. Gazi Ertuğrul Bey manzumesini II. Abdülhamid'e sunmasının ardından 6 Nisan 1891'de Osmanlı tarihini yazmakla görevlendirildi. Eylül 1892'de tarihî yerleri incelemeye çıktığı yolculuktan dönünce kalp yetmezliğinden öldü; ölüm gününde de kaynaklar ayrılır (TDV 12 Nisan, TEİS 13 Nisan 1893). Divanyolu'ndaki II. Mahmud Türbesi'ne gömüldü.

Şiir anlayışı ve dili

Âteşpâre'deki yeni tarz manzumelerde tabiat, ayrılık ve merhamet gözleme dayalı sahnelerle işlenir; TEİS bu resim ile şiiri birleştirme denemelerine Levha ve Ninni gibi örnekleri gösterir. Bikr ü Bive, Hatif-Şair ve Küçük Bir Müdhike gibi karşılıklı konuşma biçiminde yazılmış manzumeler de aynı arayışın parçasıdır.

TDV maddesi, şiirlerinin geniş bir okuyucu kitlesince sevilmesini Türkçeyi rahatlıkla aruz veznine uydurabilmesine ve külfetsiz, sade bir üslûpla yazmasına bağlar; Kuzu, Kebûter, Dicle ve Şâm-ı Garîbân gibi manzumeler yeniliğe açıklığının örnekleri sayılır.

Dil konusundaki tutumunu İntikad'da şöyle özetler: Türkçeyi doğru yazmak için mükemmel Arapça, Farsça bilmek gerekmez, Türkçe bilmek gerekir. TEİS, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın onun mutlak eski taraftarlığının bir masal olduğu yolundaki değerlendirmesini ve Mehmet Kaplan'ın çabasını bir tür neo-klasisizm olarak adlandırdığını aktarır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Âteşpâre (1301)Yeni tarz manzumelerle geleneksel biçimleri bir araya getiren ilk şiir kitabı.
• Şerâre (1301)Gazel ve başka nazım biçimlerindeki şiirlerini içeren kitabı.
• Fürûzan (1303)TEİS'e göre içindeki Görün redifli gazelde tembel ve çalışkan milletler karşılaştırılır.
• Sünbüle (1307)Şiirlerini topladığı son kitaplarından biri.
• Demdeme (1303)Recâizâde Mahmud Ekrem'e karşı Saâdet'te yayımladığı eleştiri yazılarının kitaplaşmış hâli.
• Istılâhât-ı Edebiyye (1307)Örnekli edebiyat terimleri sözlüğü.
• Lugat-ı Nâcî (1308)Batı kökenli kelimelere de yer veren sözlük; TEİS'e göre F harfine kadar getirilmiş, ölümünden sonra Müstecabizade İsmet tamamlamıştır.
• Osmanlı Şairleri (1307)Şair biyografilerine ayrılmış eseri.

Edebiyat tarihindeki yeri

TDV maddesi Nâci'nin nesrini Türkçedeki sadeleşme hareketi içinde bir merhale sayar; TEİS ise onu Tevfik Fikret, Mehmet Akif, Yahya Kemal ve Faruk Nafiz'le birlikte Tanzimat sonrası Türk şiirinin aruza hâkim adları arasında anar ve dil karışıklığını önlemek için kapsamlı bir Türkçe sözlük çağrısını ilk yapanlardan biri olarak kaydeder.