Âfet-i Can Dediler Gamze-i Cellâdın İçün

Sevgilinin cellat gamzesini can afeti, boyunu gül ağacı sayan gazel; kader kaleminin fitne adını yazmasını, siyah saçın göz ve kaşa yardımını, bülbülün feryadını ve dağ kekliğinin gülüşe verdiği övgüyü işler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Âfet-i can dediler gamze-i cellâdın içün

   Nahl-i gül söylediler kâmet-i şimşâdın içün

   1Cellat gamzen için ‘can afeti’ dediler;

   2şimşir boyun için ‘gül ağacı’ söylediler.

   Matla adlandırmanın kendisini konu eder: gamzeye can afeti, boya gül ağacı denmiştir. İki dize de “dediler” ve “söylediler” ile başkalarının ağzından aktarılır. Böylece övgü şairin buluşu değil, üzerinde uzlaşılmış bir yargı gibi sunulur ve redif bunun gerekçesini arar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yazdı çün kilk-i kazâ fitne vü âşûb emrin

   Ara yerini açık koydu senin adın içün

   1Kader kalemi fitne ve karışıklık emrini yazınca

   2senin adın için arada boş yer bıraktı.

   İkinci beyit kaderi bir yazı işi sayar: fitne ve karışıklık emri yazılırken sevgilinin adı için arada boşluk bırakılmıştır. Boşluk, adın henüz yazılmadığını değil, o emrin ancak bu adla tamamlanacağını söyler; sevgili böylece kargaşanın sebebi değil imzası olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Çeşm ü ebrûya kafâdârsın ey zülf-i siyâh

   Sen de kâfirsin o kâfirlere imdâdın içün

   1Ey siyah saç, göz ve kaşla yoldaşsın;

   2o kâfirlere yardım ettiğin için sen de kâfirsin.

   Üçüncü beyit suç ortaklığı kurar: siyah saç göz ve kaşla aynı safta olduğu için o da kâfir sayılır. Hüküm eylemden değil yardımdan doğar. Renk ile inanç arasındaki bu bağ tarihsel mazmun dilinin parçasıdır ve beyit bunu bir suçlama oyunu olarak kullanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Sen ki bülbül gül içün nâle edersin bî-derd

   Seni gülden ayırır nâle vü feryâdın içün

   1Ey dertsiz bülbül, sen gül için inlersin;

   2inleyişin ve feryadın yüzünden seni gülden ayırırlar.

   Dördüncü beyit bülbüle ironik bir sıfat yakıştırır: “bî-derd”, yani dertsiz. İnleyen bir kuşa dertsiz demek, feryadın samimiyetini sorgular. İkinci dize cezayı da buna göre verir; ses çıkardığı için gülden ayrılır. Şikâyet, kavuşmanın aracı değil engeli olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hey nesin sen ki duyup handeni kûhsârda kebk

   Katı âvâz ile tahsîn okur üstâdın içün

   1Sen nesin ki dağdaki keklik gülüşünü duyup

   2yüksek sesle ustadını över?

   Beşinci beyitte özne dağdaki kekliktir: sevgilinin gülüşünü duyup yüksek sesle onun ustasını över. Keklik gülüşüyle anılan bir kuş olduğu için burada rakip değil hayran konumundadır. “Hey nesin sen” sorusu, övgüyü insan çevresinden çıkarıp doğaya taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Çokdan ey kilk-i Nedîmâ niçün oldun hâmûş

   Bizi hasretde kodun nazm-ı nev-îcâdın içün

   1Ey Nedîm'in kalemi, niçin uzun zamandır sustun?

   2yeni icat şiirin yüzünden bizi hasrette bıraktın.

   Makta kalemi doğrudan muhatap alır ve sessizliğini sorgular. Suç kalemdedir: yeni bir şiir yazmadığı için okuru hasrette bırakmıştır. “Nazm-ı nev-îcâd” sözü şiiri bulunan değil icat edilen bir şey saydığından, susmak bir tembellik değil bir üretim durması olarak anlaşılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle