Nedîm

Nedîm kimdir?

Nedîm, 18. yüzyıl divan şiirinin İstanbul’a en çok bağlanan şairidir. Asıl adı Ahmed’dir; 1681’de İstanbul’da doğmuş, 1730’da Patrona Halil isyanı günlerinde yine İstanbul’da ölmüştür. Şiirini ayırt eden şey mazmun dağarcığı değil, o dağarcığı kullandığı yer: Sadâbâd’ın havuz başı, Göksu’nun iskelesi, Beşiktaş’a yakın viran bir ev.

Şarkı nazım biçimini divan şiirinin merkezine taşıyan da Nedîm’dir. ‘Gidelim serv-i revânım yürü Sa‘dâbâd’a’ nakaratı beş bent boyunca tekrarlanırken şiir, okunacak bir metinden söylenecek bir parçaya dönüşür. Dizegâh’taki Nedîm metinleri Türkçe Vikikaynak’ın kalıcı revizyonlarına bağlanır; her beyit ve bent satır sıralı günümüz Türkçesi ve ayrı yorumla okunur.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Nedîm, kadılık yapmış Mehmed Efendi’nin oğludur; annesi Karaçelebizâde ailesinden Saliha Hanım’dır. Arapça ve Farsçayı bu dillerde şiir söyleyecek kadar öğrenmiş, medrese yolunu izleyerek Hâriç müderrisliğine ve Mahmud Paşa mahkemesi naipliğine getirilmiştir. 1726’da Molla Kırımî, 1728’de Nişancı Paşa-yı Atik, 1729’da Sahn medreselerinde ders vermiştir.

Şairin hayatını belirleyen ilişki, sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ile kurduğu bağdır. Paşanın kütüphane hizmetinde bulunmuş, onun yaptırdığı yapılar ve düzenlettiği meclisler için şiir yazmıştır. 1730’da Patrona Halil isyanı patlak verdiğinde Sekbanali Paşa medresesinde müderristi; ölümüne dair kaynaklarda düşme, nüzul ve içki alışkanlığına bağlanan bir hastalık gibi farklı rivayetler bulunur, kesin sebep bilinmiyor.

Şiir anlayışı ve dili

Nedîm’in dili divan geleneğinin içindedir, söyleyişi ise konuşmaya yakındır. ‘Bizim de cânımız vardır’, ‘n’oldun ne hal olmuş sana’, ‘behey zâlim sen insâf et’ gibi mısralar meclis sohbetinden alınmış gibi durur. Aynı şair aynı gazelde ‘şule-i cansuz-ı hüsn ü an’ diyebilir; iki kayıt arasındaki geçiş, onun üslubunun asıl imzasıdır.

Mekân adları Nedîm’de süs değil, şiirin çatısıdır. Sadâbâd, Göksu, Beşiktaş, Âsafâbâd ve Feyzâbâd metne girdiği anda sevgili de belirli bir yerde durmaya başlar. Sevgilinin cinsiyeti, dini ve yaşı zaman zaman açıkça sorulur; ‘kız mısın oğlan mısın’ sorusu klasik şiirin adsız güzelini bir kimlik sorusuna açar. Şarkılarında nakarat, hem musikiye bağlanmayı hem ısrarı taşır: aynı çağrı bent bent tekrarlandıkça teklif davete, davet yalvarmaya döner.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânKasideleri, gazelleri, şarkıları, kıtaları ve tarih manzumelerini toplayan tek şiir kitabıdır; tenkitli neşri Muhsin Macit tarafından hazırlanmıştır.
• Sahâifü’l-ahbârMüneccimbaşı Ahmed Dede’nin Arapça Câmiu’d-düvel adlı tarihinin, bir heyet içinde çalışarak yaptığı Türkçe tercümesidir.
• Aynî Tarihi tercümesiBedreddin Aynî’nin Ikdü’l-cümân adlı Arapça tarihinin, Damat İbrahim Paşa’nın kurduğu tercüme heyetinde yapılan Türkçe çevirisine katkısıdır.
• Tarih manzumeleriÜsküdar’daki Şehzade Sultan Bayezid ve Hadice Sultan çeşmeleri gibi yapılara yazdığı, ebced hesabıyla yapım yılını veren kitabe beyitleridir.

Edebiyat tarihindeki yeri

Nedîm’in şiiri Lâle Devri’nin kısa ömrüyle birlikte anılır, ama etkisi o on iki yılla sınırlı kalmamıştır. Şarkı biçimi ondan sonra Enderunlu Vâsıf ve Şeyh Galib çevresinde yaygınlaşmış, bestekârlar için sürekli bir metin kaynağı olmuştur. Cumhuriyet döneminde Ahmet Hamdi Tanpınar ve Yahya Kemal, İstanbul’u bir şiir konusu hâline getiren isim olarak ona döner. Muhsin Macit’in 1994 tarihli doktora çalışmasıyla hazırladığı tenkitli Dîvân neşri, bugün metin tartışmalarının başlangıç noktasıdır.