Haddeden geçmiş nezâket yâl ü bâl olmuş sana

Sevgilinin güzelliğini haddeden geçmiş nezaket, damıtılmış gül kokusu ve tek bir bende toplanmış Frengistan gibi işlenmiş hayallerle kurup sonunda o güzeli şehirde bulamayan sekiz beyitlik gazel.

1. 1

   Haddeden geçmiş nezâket yâl ü bâl olmuş sana

   Mey süzülmüş şîşeden ruhsar-ı âl olmuş sana

   Günümüz Türkçesi +

   1Nezaket haddeden geçirilmiş de senin boyun bosun olmuş.

   2Şarap şişeden süzülmüş de al yanağın olmuş.

   Beyit yorumu +

   Hadde, madeni ince tele çeken bir demirci aletidir; Nedîm nezaketi o tezgâhtan geçirip sevgilinin boyuna çeviriyor. Güzellik doğuştan gelen bir hâl değil, işlenmiş bir ürün olarak görünüyor.

2. 2

   Bûy-ı gül taktîr olunmuş nâzın işlenmiş ucu

   Biri olmuş hûy birisi dest-mâl olmuş sana

   Günümüz Türkçesi +

   1Gül kokusu damıtılmış, nazının ucu işlenmiş.

   2Biri senin terin, öteki mendilin olmuş.

   Beyit yorumu +

   Damıtılan gül normalde gül suyu verir; burada tere ve mendile dönüşüyor. Nedîm mazmunu bahçeden alıp çeyiz sandığına taşıyor, sevgiliyi eşyalarıyla birlikte görünür kılıyor.

3. 3

   Sihr ü efsûn ile dolmuşdur derûnun ey kalem

   Zülfü Hârut’un demek mümkin ki nâl olmuş sana

   Günümüz Türkçesi +

   1Ey kalem, içine büyü ve efsun dolmuş.

   2Hârût’un saçı sana kamış olmuş, denebilir.

   Beyit yorumu +

   Şair övgüyü kendinden değil kaleminden biliyor: içi büyüyle dolu bir alet. Babil’de sihir öğreten Hârût’un saçının kamışa dönüşmesi, güzelliği yazının uydurduğunu itiraf ediyor.

4. 4

   Şöyle gird olmuş Firengistân birikmiş bir yere

   Sonra gelmiş gûşe-i ebrûda hâl olmuş sana

   Günümüz Türkçesi +

   1Bütün Frengistan böyle toparlanıp bir yere birikmiş.

   2Sonra gelip kaşının kenarında ben olmuş.

   Beyit yorumu +

   Koca bir kıta yuvarlanıp kaşın ucundaki siyah noktaya sığıyor. Abartı burada süs değil ölçü aracı; benin küçüklüğü, ancak dünyanın büyüklüğüyle tartılınca anlaşılıyor.

5. 5

   Ol büt-i tersâ sana mey nûş eder misin demiş

   El-amân ey dil ne müşkil-ter suâl olmuş sana

   Günümüz Türkçesi +

   1O Hristiyan güzeli sana şarap içer misin demiş.

   2Aman ey gönül, sana ne çetin bir soru sorulmuş.

   Beyit yorumu +

   Şarabı teklif eden kilise güzeli, teklifi alan Müslüman âşık. ‘Müşkil-ter suâl’ sözü hazzın önündeki inanç engelini tek kelimeyle görünür kılıyor; cevap verilmiyor, soru askıda kalıyor.

6. 6

   Sen ne câmın mestisin âyâ kimin hayrânısın

   Kendin aldırdın gönül n’oldun ne hal olmuş sana

   Günümüz Türkçesi +

   1Sen hangi kadehin sarhoşusun, kimin hayranısın acaba?

   2Kendini kaptırdın gönül; n’oldun, ne hâle geldin?

   Beyit yorumu +

   Şair sevgiliyi bırakıp kendi gönlünü sorguya çekiyor; hangi kadeh, kimin hayranlığı, belli değil. Sarhoşluğun kaynağını bilememek, aşkın insanı önce kendine yabancılaştırdığını gösteriyor.

7. 7

   Leblerin mecrûh olur dendân-ı sîn-i bûseden

   Lâ’lin öptürmek bu hâletle muhâl olmuş sana

   Günümüz Türkçesi +

   1Öpücüğün diş izinden dudakların yaralanıyor.

   2Bu durumda dudağını öptürmek sana imkânsız olmuş.

   Beyit yorumu +

   Öpücük burada soyut bir haz değil, dişin bıraktığı somut bir iz. Hazzın kendisi yara ürettiği için ikincisi imkânsızlaşıyor; arzu kendi tekrarını engelliyor.

8. 8

   Yok bu şehr içre senin vasfettiğin dilber Nedîm

   Bir perî-sûret görünmüş bir hayâl olmuş sana

   Günümüz Türkçesi +

   1Nedîm, senin anlattığın güzel bu şehirde yok.

   2Sana bir peri yüzü görünmüş, bir hayal olmuş.

   Beyit yorumu +

   Gazel yedi beyit boyunca kurduğu güzeli son beyitte iptal ediyor. Şair kendi şiirine ‘hayal’ damgasını vururken övgünün nesnesini değil, üretildiği yeri işaret ediyor.