Tahammül mülkünü yıktın Hülâgû Han mısın kâfir

Sevgiliye baştan sona soru sorarak ilerleyen; onu Hülâgû’dan meclis kandiline kadar her seferinde başka bir şeye benzeten, cinsiyetini bile bilmediğini söyleyen sekiz beyitlik gazel.

1. 1

   Tahammül mülkünü yıktın Hülâgû Han mısın kâfir

   Aman dünyayı yaktın ateş-i suzan mısın kâfir

   Günümüz Türkçesi +

   1Sabır ülkesini yıktın; sen Hülâgû Han mısın, kâfir?

   2Aman, dünyayı yaktın; yakıcı bir ateş misin, kâfir?

   Beyit yorumu +

   Sabır burada içi boşaltılabilir bir ülke, sevgili ise Bağdat’ı yıkan Moğol hükümdarı. Matla, aşkı duygu olmaktan çıkarıp bir istila haberi gibi duyuruyor.

2. 2

   Kız oğlan nazı nazın şehlevend avazı avazın

   Belasın ben de bilmem kız mısın oğlan mısın kâfir

   Günümüz Türkçesi +

   1Nazın genç kız nazı, sesin yiğit sesi.

   2Belasın; ben de bilmiyorum, kız mısın oğlan mısın, kâfir?

   Beyit yorumu +

   Şair sevgiliyi tarif ederken iki ayrı işaret topluyor ve ikisini de kesin sayamıyor. Bilmemek burada eksiklik değil, güzelliğin sınıflandırmaya direnmesinin adı.

3. 3

   Ne ma’na gösterir duşundaki ol ateşin atlas

   Ki ya’ni şule-i cansuz-ı hüsn ü an mısın kâfir

   Günümüz Türkçesi +

   1Omzundaki o ateş renkli atlas ne anlatıyor?

   2Yani can yakan bir güzellik alevi misin, kâfir?

   Beyit yorumu +

   Kırmızı ipek önce bir giysi ayrıntısı, hemen ardından bir alev iddiası. Nedîm kumaşın rengini delil sayıp sevgiliyi kendi kıyafetiyle suçluyor.

4. 4

   Nedir bu gizli gizli ahlar çak-i girîbânlar

   Aceb bir şuha sende aşık-ı nalan mısın kâfir

   Günümüz Türkçesi +

   1Nedir bu gizli gizli âhlar, yaka yırtmalar?

   2Yoksa sen de bir şuha inleyen âşık mısın, kâfir?

   Beyit yorumu +

   Beyit rolleri tersine çeviriyor: âşığın alâmetleri bu kez sevgilide görünüyor. Sevgilinin de birine tutulmuş olma ihtimali, onu erişilmez bir put olmaktan çıkarıp yaralanabilir kılıyor.

5. 5

   Sana kimisi canım kimi cananım deyü söyler

   Nesin sen doğru söyle can mısın canan mısın kâfir

   Günümüz Türkçesi +

   1Sana kimi canım, kimi cananım diye sesleniyor.

   2Doğru söyle, sen nesin: can mısın canan mısın, kâfir?

   Beyit yorumu +

   Herkesin ayrı bir adla çağırdığı kişi hiçbirinin adına sığmıyor. ‘Doğru söyle’ buyruğu, sevgilinin kimliğini başkalarının dilinden kurtarıp onun kendi ağzından duymak isteyen bir çaba.

6. 6

   Şarab-ı ateşinin keyfi rüyun şul’elendirmiş

   Bu haletle çerağ-ı meclis-i mestan mısın kâfir

   Günümüz Türkçesi +

   1Ateşli şarabın keyfi yüzünü alevlendirmiş.

   2Bu hâlinle sarhoşlar meclisinin kandili misin, kâfir?

   Beyit yorumu +

   Yanan yüz, meclisi aydınlatan tek ışık kaynağına dönüşüyor. Sarhoşlar kendi karanlıklarını sevgilinin kızarmış yanağıyla gideriyor; içki burada hem sebep hem lamba.

7. 7

   Niçin sık sık bakarsın öyle mirat-ı mücellaya

   Meğer sen dahi kendi hüsnüne hayran mısın kâfir

   Günümüz Türkçesi +

   1Neden o parlak aynaya böyle sık sık bakıyorsun?

   2Yoksa sen de kendi güzelliğine hayran mısın, kâfir?

   Beyit yorumu +

   Ayna sahnesi âşığın rakibini değiştiriyor: artık yarıştığı kişi sevgilinin kendi aksi. Hayranlık kendine döndüğü anda âşığa bakacak göz kalmıyor, sitem de muhatapsız kalıyor.

8. 8

   Nedim-i zarı bir kâfir esir etmiş işitmiştim

   Sen ol cellad-ı din ol düşmeni iman mısın kâfir

   Günümüz Türkçesi +

   1Ağlayan Nedîm’i bir kâfirin esir ettiğini duymuştum.

   2O din celladı, o iman düşmanı sen misin, kâfir?

   Beyit yorumu +

   Şair kendi hâlini başkasından duyulmuş bir dedikodu gibi aktarıyor. Yedi beyit boyunca sorulan ‘sen kimsin’ sorusu burada cevabını buluyor: esir alan da soruyu soran da aynı meclistedir.