Tahammül mülkünü yıktın Hülâgû Han mısın kâfir

Sevgiliye baştan sona soru sorarak ilerleyen; onu Hülâgû’dan meclis kandiline kadar her seferinde başka bir şeye benzeten, cinsiyetini bile bilmediğini söyleyen sekiz beyitlik gazel.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Tahammül mülkünü yıktın Hülâgû Han mısın kâfir

   Aman dünyayı yaktın ateş-i suzan mısın kâfir

   1Sabır ülkesini yıktın; sen Hülâgû Han mısın, kâfir?

   2Aman, dünyayı yaktın; yakıcı bir ateş misin, kâfir?

   Sabır burada içi boşaltılabilir bir ülke, sevgili ise Bağdat’ı yıkan Moğol hükümdarı. Matla, aşkı duygu olmaktan çıkarıp bir istila haberi gibi duyuruyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kız oğlan nazı nazın şehlevend avazı avazın

   Belasın ben de bilmem kız mısın oğlan mısın kâfir

   1Nazın genç kız nazı, sesin yiğit sesi.

   2Belasın; ben de bilmiyorum, kız mısın oğlan mısın, kâfir?

   Şair sevgiliyi tarif ederken iki ayrı işaret topluyor ve ikisini de kesin sayamıyor. Bilmemek burada eksiklik değil, güzelliğin sınıflandırmaya direnmesinin adı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ne ma’na gösterir duşundaki ol ateşin atlas

   Ki ya’ni şule-i cansuz-ı hüsn ü an mısın kâfir

   1Omzundaki o ateş renkli atlas ne anlatıyor?

   2Yani can yakan bir güzellik alevi misin, kâfir?

   Kırmızı ipek önce bir giysi ayrıntısı, hemen ardından bir alev iddiası. Nedîm kumaşın rengini delil sayıp sevgiliyi kendi kıyafetiyle suçluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Nedir bu gizli gizli ahlar çak-i girîbânlar

   Aceb bir şuha sende aşık-ı nalan mısın kâfir

   1Nedir bu gizli gizli âhlar, yaka yırtmalar?

   2Yoksa sen de bir şuha inleyen âşık mısın, kâfir?

   Beyit rolleri tersine çeviriyor: âşığın alâmetleri bu kez sevgilide görünüyor. Sevgilinin de birine tutulmuş olma ihtimali, onu erişilmez bir put olmaktan çıkarıp yaralanabilir kılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Sana kimisi canım kimi cananım deyü söyler

   Nesin sen doğru söyle can mısın canan mısın kâfir

   1Sana kimi canım, kimi cananım diye sesleniyor.

   2Doğru söyle, sen nesin: can mısın canan mısın, kâfir?

   Herkesin ayrı bir adla çağırdığı kişi hiçbirinin adına sığmıyor. ‘Doğru söyle’ buyruğu, sevgilinin kimliğini başkalarının dilinden kurtarıp onun kendi ağzından duymak isteyen bir çaba.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Şarab-ı ateşinin keyfi rüyun şul’elendirmiş

   Bu haletle çerağ-ı meclis-i mestan mısın kâfir

   1Ateşli şarabın keyfi yüzünü alevlendirmiş.

   2Bu hâlinle sarhoşlar meclisinin kandili misin, kâfir?

   Yanan yüz, meclisi aydınlatan tek ışık kaynağına dönüşüyor. Sarhoşlar kendi karanlıklarını sevgilinin kızarmış yanağıyla gideriyor; içki burada hem sebep hem lamba.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Niçin sık sık bakarsın öyle mirat-ı mücellaya

   Meğer sen dahi kendi hüsnüne hayran mısın kâfir

   1Neden o parlak aynaya böyle sık sık bakıyorsun?

   2Yoksa sen de kendi güzelliğine hayran mısın, kâfir?

   Ayna sahnesi âşığın rakibini değiştiriyor: artık yarıştığı kişi sevgilinin kendi aksi. Hayranlık kendine döndüğü anda âşığa bakacak göz kalmıyor, sitem de muhatapsız kalıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Nedim-i zarı bir kâfir esir etmiş işitmiştim

   Sen ol cellad-ı din ol düşmeni iman mısın kâfir

   1Ağlayan Nedîm’i bir kâfirin esir ettiğini duymuştum.

   2O din celladı, o iman düşmanı sen misin, kâfir?

   Şair kendi hâlini başkasından duyulmuş bir dedikodu gibi aktarıyor. Yedi beyit boyunca sorulan ‘sen kimsin’ sorusu burada cevabını buluyor: esir alan da soruyu soran da aynı meclistedir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle