Nigeh-i Gamze Değil Berk-ı Cehân Ancak Bu

Sevgilinin bakışını dünya şimşeği ve harman afeti, yürüyüşünü bahçedeki tek gerçek servi sayan gazel; vaat yerine gönül yarası, kafesteki çırpınan kuş ve mucize mecmuasının yeni başlığına uzanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Nigeh-i gamze değil berk-ı cehân ancak bu

   Âfet-i hırmen-i sâmân-ı cihân ancak bu

   1Bu gamzeli bakış değil, dünyanın şimşeğidir;

   2dünya varlığı harmanının afeti yalnız budur.

   Matla bir düzeltmeyle açılır: görünen şey bakış değil şimşektir. “Ancak bu” redifi karşılaştırmayı kapatır, benzerini aramayı yasaklar. İkinci dizede şimşek harmanı yakan afete dönüşür; dünyanın bütün varlığı toplanmış bir yığın gibi düşünülüp tek bakışla tehdit edilir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Der görüp cünbüşün ol kaddin ehâlî-i çemen

   Bâğda gördüğümüz serv-i çemân ancak bu

   1Bahçe halkı o boyun salınışını görünce der ki:

   2‘Bahçede gördüğümüz yürüyen servi işte budur.’

   İkinci beyitte konuşan şair değil “ehâlî-i çemen”, yani bahçe halkıdır. Onların hükmü de bir benzetme değil bir teşhistir: gerçek yürüyen servi bulunmuştur. Bahçenin kendi sakinlerinin karar vermesi, sevgilinin üstünlüğünü dışarıdan gelen bir onaya bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Va‘de-i vasl değil râbıta-i şevk değil

   Dil-i nâ-kâma hırâş ü halecân ancak bu

   1Bu kavuşma vaadi veya şevk bağı değildir;

   2muratsız gönülde yalnız yara ve çarpıntıdır.

   Üçüncü beyit iki beklentiyi arka arkaya reddeder: ne kavuşma vaadi ne şevk bağı. Yerlerine konan şeyler somuttur — yara ve çarpıntı. Gönlün “nâ-kâm” sayılması, muratsızlığı geçici bir hâl değil kalıcı bir sıfat hâline getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Dil değil tende ümîd-i çemen-i kûyun ile

   Bir giriftâr-ı kafes murg-ı tapân ancak bu

   1Bu, sevgilinin sokağındaki bahçe ümidiyle bedende duran gönül değil;

   2kafese tutulmuş çırpınan bir kuştur.

   Dördüncü beyit bedeni bir kafes yapar: göğüste duran şey gönül değil, çırpınan bir kuştur. Kuşu orada tutan da sevgilinin sokağına dair bir bahçe ümididir. “Murg-ı tapân” sözü hareketi durmayan ama hiçbir yere varmayan bir çabaya bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Yine ser-levha-i mecmû‘a-i i‘câza Nedîm

   Tâze tarh-ı kalem-i çîre-zebân ancak bu

   1Ey Nedîm, mucize mecmuasının başlığına yine

   2usta dilli kalemin yeni tasarımı yalnız budur.

   Makta gazeli bir kitap sayfasına çevirir: mucizeler mecmuasının başlığı yeniden çizilmiştir. “Tâze tarh” sözü şiiri yazmak değil tasarlamak olarak adlandırır. Kalem “çîre-zebân”, yani ustaca konuşan sayıldığı için yazma işi bir söz söyleme hüneri gibi övülür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle