Mest-i nâzım kim büyütdü böyle bî-pervâ seni

Sevgilinin nasıl yetiştiğini soran, ipek giysisindeki gülün dikeninden bile korkan ve sonunda kendi güçsüzlüğünü meclisteki sürahiye işaret ettiren yedi beyitlik gazel.

1. 1

   Mest-i nâzım kim büyütdü böyle bî-pervâ seni

   Kim yetiştirdi bu gûne servden bâlâ seni

   Günümüz Türkçesi +

   1Ey naz sarhoşum, seni böyle pervasız kim büyüttü?

   2Kim yetiştirdi de seni serviden yüksek yaptı?

   Beyit yorumu +

   Soru, sevgilinin güzelliğini değil terbiyesini sorguluyor: bu pervasızlık kimin eseri? Nedîm övgüyü şikâyet kılığına sokarak sevgiliyi bir ustanın elinden çıkmış gibi anlatıyor.

2. 2

   Bûydan hoş rengden pâkîzedir nâzik tenin

   Beslemiş koynunda gûyâ kim gül-i ra’nâ seni

   Günümüz Türkçesi +

   1Nazik tenin kokudan hoş, renkten temizdir.

   2Sanki seni koynunda al bir gül beslemiş.

   Beyit yorumu +

   Ten, kokudan ve renkten daha saf sayılıyor; yani duyuların ölçemeyeceği kadar ince. Gülün beslediği bir bedeni anlatmak için şair, gülü sevgiliden aşağı bir dadı yerine koyuyor.

3. 3

   Güllü dîbâ giydin ammâ korkarım âzâr eder

   Nâzenînim sâye-i hâr-ı gül-i dîbâ seni

   Günümüz Türkçesi +

   1Güllü ipek giydin ama korkarım incitir.

   2Nazlım, ipekteki gülün dikeninin gölgesi seni yaralar.

   Beyit yorumu +

   Korkulan şey diken değil, dokunmuş bir gülün dikeninin gölgesi. Nedîm tehlikeyi üç kat inceltiyor; teni yaralayacak şey artık maddeden tamamen çıkmış durumda.

4. 4

   Bir elinde gül bir elde câm geldin sâkiyâ

   Kangısın alsam gülü yâhud ki câmı yâ seni

   Günümüz Türkçesi +

   1Bir elinde gül, bir elinde kadeh geldin, ey saki.

   2Hangisini alsam: gülü mü, kadehi mi, yoksa seni mi?

   Beyit yorumu +

   İki elde iki nesne, ortada üçüncü bir seçenek: sakinin kendisi. Beyit, sunulanla sunanı aynı listeye koyarak seçimi imkânsız kılmıyor, yalnızca utandırıcı hâle getiriyor.

5. 5

   Sandım olmuş ceste bir fevvâre-i âb-ı hayât

   Böyle gösterdi bana ol kadd-i müstesnâ seni

   Günümüz Türkçesi +

   1Diri fışkırmış bir âb-ı hayat fıskiyesi sandım.

   2O emsali olmayan boyun bana seni böyle gösterdi.

   Beyit yorumu +

   Servi yerine fıskiye: boy artık dikili değil, yukarı fırlayan bir hareket. Lâle Devri bahçelerinin su oyunları, klasik boy mazmununu duran bir ağaçtan akan bir cisme çeviriyor.

6. 6

   Sâf iken âyîne-i endâmdan sînem dirîğ

   Almadım bir kerrecik âgûşa ser-tâ-pâ seni

   Günümüz Türkçesi +

   1Göğsüm senin endamının aynası kadar duruyken bile

   2seni bir kerecik baştan ayağa kucaklayamadım.

   Beyit yorumu +

   Ayna sevgilinin bütün bedenini alıyor, âşığın kolları bir kez bile alamıyor. Görmekle dokunmak arasındaki mesafe, gazelin en somut yoksunluğu hâline geliyor.

7. 7

   Ben dedikçe böyle kim kıldı Nedîm’i nâ-tüvân

   Gösterir engüşt ile meclisdeki mînâ seni

   Günümüz Türkçesi +

   1Ben ‘Nedîm’i böyle güçsüz kim bıraktı’ dedikçe

   2meclisteki sürahi parmağıyla seni gösteriyor.

   Beyit yorumu +

   Suçluyu bulan şair değil, masadaki sürahi; uzun boynu bir parmak gibi işaret ediyor. İtham eşyaya devredilince gazel, şikâyetini kimseye söylemeden kanıtlamış oluyor.