Her Turrasında Bin Şiken-i Dil-rübâsı Var

Sevgilinin her saç kıvrımında bin çekicilik ve esir gören gazel; tuzlu cilve, şekerli konuşma, beyaz fes üstünde amber kokulu saç ve bin dil bilen gözden eksik vefaya uzanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Her turrasında bin şiken-i dil-rübâsı var

   Her bir şikenc-i turrada bin mübtelâsı var

   1Her saç perçeminde gönül çelen bin kıvrım var;

   2her kıvrımın eziyetinde bin tutkun bulunur.

   Matla iki dizeyi aynı kalıba döküp sayıyı katlar: önce her perçemde bin kıvrım, sonra her kıvrımda bin tutkun sayılır. “Şiken” ile “şikenc” neredeyse aynı sestir ama biri büklüm, öteki eziyet demektir; güzellikle işkence tek harf farkıyla yan yana durur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bir pür-nemek kirişmesi bir tatlı handesi

   Bir şekkerîn tekellümü bir hoş edâsı var

   1Tuzlu bir cilvesi, tatlı bir gülüşü,

   2şekerli bir konuşması ve hoş bir söyleyişi var.

   Bu beyit sevgiliyi dört ayrı nitelikle sayar ve her birini “bir” sözüyle ayrı ayrı kayda geçirir. Sayım tat duyusundan ilerler: önce tuzlu bir cilve, sonra tatlı bir gülüş, ardından şekerli bir konuşma. Tuz ile şekerin aynı kişide toplanması, çekiciliği tek bir lezzete indirmeyi imkânsız kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Seyret beyâz-ı fesde o zülf-i mu‘anberi

   Şeb-bûyu gör ki berk-i semenden kabâsı var

   1Beyaz fes üstündeki amber kokulu saçı seyret;

   2gece menekşesinin yasemin yaprağından elbisesi var.

   Üçüncü beyit emir kipiyle okurun bakışını yönetir ve önce bir renk karşıtlığı gösterir: beyaz fesin üstünde koyu, amber kokulu saç. İkinci dize sahneyi bitkiye çevirir; gece menekşesine yasemin yaprağından bir kaftan giydirilerek koyu olanın üstüne açık renkli bir örtü konur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kim vasfını ne ben diyeyim hod ne sen işit

   Ammâ biraz vefâcığı nâkıs şurası var

   1Onun vasfını ne ben söyleyeyim ne sen dinle;

   2ama şu var: vefacığı biraz eksik.

   Dördüncü beyit övgüyü ortasından keser: ne söyleyen kalır ne dinleyen. Ardından gelen “ammâ” konuşma dilinin tonunu getirir ve kusuru küçültme ekiyle söyler. “Vefâcığı” sözü sitemi şakaya yaklaştırır, ama eksikliği inkâr etmek yerine daha görünür kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bir çeşmi var ki bir nice yüz bin lisân bilir

   Bin hem-zebânı hem-demi bin âşinâsı var

   1Bir gözü var, yüz binlerce dil bilir;

   2bin dildeşi, bin sırdaşı, bin tanıdığı var.

   Beşinci beyit bakışı dile çevirir: tek bir göz yüz binlerce dil bilir. İkinci dize bu yetenekten doğrudan bir sonuç çıkarır — çok dil bilen çok tanıdık edinir. Böylece gözün ustalığı bir hüner olmaktan çıkıp bir sadakat sorununa dönüşür ve önceki beyitteki eksik vefa gerekçe kazanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bilsen begim ederdi seni eşk bî-karâr

   Şimdi Nedîmin öylece bir mâ-cerâsı var

   1Bilseydin beyim, gözyaşı seni kararsız ederdi;

   2şimdi Nedîm'in böyle bir macerası var.

   Makta muhatabı “begim” diye çağırarak sevgiliye değil bir sohbet arkadaşına konuşur gibi ton değiştirir. Şart cümlesi gözyaşının etkisini bilgiye bağlar: ancak bilinirse iş görecektir. “Mâ-cerâ” sözü de yaşananı bir acı değil, anlatılabilir bir olay hâline getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle