Cefâ-yi Tâli‘-i Nâ-sâzkârı Benden Sor

Uyumsuz talihin eziyetini, ümidin sürüklediği bekleme çekişmesini ve feleğin kısa süredeki gaddarlığını ‘benden sor’ redifiyle kişisel tanıklığa dönüştüren gazel.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cefâ-yi tâli‘-i nâ-sâzkârı benden sor

   Amân amân sitem-i rûzgârı benden sor

   1Uyumsuz talihin eziyetini benden sor;

   2aman aman, zamanın sitemini benden sor.

   Matla bilgiyi kaynağına bağlar: talihin eziyeti kitaptan değil yaşayandan sorulacaktır. İkinci dizedeki “amân amân” bir ünlem olarak ölçünün içine girer ve söylemi yazılı öğüt olmaktan çıkarıp sesli bir şikâyete yaklaştırır; sitem eden de talih değil doğrudan zamandır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Düşüp ümîde neler çekdiğimi ben bilirim

   Belâ-yı keş-me-keş-i intizârı benden sor

   1Ümide kapılıp neler çektiğimi ben bilirim;

   2bekleyiş çekişmesinin belasını benden sor.

   İkinci beyit ümidi kurtuluş değil tuzak sayar: insan ümide düştüğü için bekler, beklediği için de çekişme içinde kalır. “Keş-me-keş” sözü hem sürüklenmeyi hem didişmeyi karşıladığından, bekleyiş burada durağan bir hâl değil, insanı bir yandan öbür yana çeken bir kuvvet olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir iki günde ne gaddârlıkların gördüm

   Felek dedikleri nâ-pâydârı benden sor

   1Bir iki günde ne gaddarlıklar gördüm;

   2felek denen o kararsız varlığı benden sor.

   Üçüncü beyit süreyi vurgular: gaddarlıkları görmek için yıllar değil “bir iki gün” yetmiştir. Feleğe verilen sıfat da zulüm değil kararsızlıktır; “nâ-pâydâr” sözü asıl şikâyetin acıya değil, hiçbir hâlin sürmemesine yöneldiğini gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zamân-ı va‘d-i tahassürde başkadır ‘âlem

   O telh şerbet-i şîrin-güvârı benden sor

   1Özlem içindeki vaat zamanı bambaşka bir âlemdir;

   2o acı fakat tatlı içilen şerbeti benden sor.

   Dördüncü beyit vaadin gerçekleştiği ana değil, beklendiği zamana bakar ve orayı ayrı bir âlem sayar. Şerbet aynı anda hem acıdır hem tatlı içilir; “telh” ile “şîrin-güvâr” yan yana bırakılıp biri ötekini iptal etmez. Özlem böylece tek yönlü bir acı olmaktan çıkar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Henûz neş’esini görmeden humâr çeker

   Nedîm-i dil-şode-i bî-karârı benden sor

   1Daha neşesini görmeden sarhoşluk sonrası baş ağrısını çeker;

   2o kararsız, gönlünü yitirmiş Nedîm'i benden sor.

   Makta sırayı bozar: sarhoşluğun neşesi yaşanmadan onun ardından gelen baş ağrısı başlamıştır. Şairin kendisi de “dil-şode”, yani gönlünü yitirmiş biri olarak anılır. Bedeli önce ödenen bir hazzın tarifi, gazelin bütün zaman duygusunu tek beyitte toplar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle