Bir Şeker Handeyle Bezm-i Şevke Câm Etdin Beni

Şeker gülüşle şevk meclisinin kadehine dönüşen özne; ateş yürüyüşlü atın ezdiği topraktan yükselen alev, sâkinin saç kokusu, güzelliğin her kılı peri gibi kaldırışı ve yarım kadehle tamamlanma ironisini işler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir şeker handeyle bezm-i şevke câm etdin beni

   Nîm sun peymâneyi sâkî tamâm etdin beni

   1Bir şeker gülüşle beni şevk meclisine kadeh ettin;

   2kadehi yarım sun ey sâki, beni tamamladın.

   Matla nükteyi ölçü üzerine kurar: kadeh yarım sunulduğu hâlde içen tamamlanmıştır. Öznenin kendisi de kadehe dönüşmüştür, yani meclise katılan değil meclisin aracı olmuştur. “Nîm” ile “tamâm” arasındaki bu ters orantı bütün gazelin mantığını belirler.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Şu‘le servâsâ çıkar hâkimden ol yerlerde kim

   Pây-mâl-i tevsen-i âteş-hırâm etdin beni

   1Servi gibi alev çıkar toprağımdan, o yerlerde ki

   2beni ateş yürüyüşlü atının ayağı altında bıraktın.

   İkinci beyit yanışı topraktan yükseltir: atın ezdiği yerde alev servi gibi boy verir. Kaynaktaki bitişik yazım bir unvan değil “hâk-im-den”, yani “toprağımdan” okunur. Ezilen kişi böylece yok olmaz; bastırıldığı yerden dikey bir ateş olarak geri çıkar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nükhet-i gîsû ile geldin bize âh ey sâkî

   Turra-i sünbül-sıfat âşüfte-kâm etdin beni

   1Ah ey sâki, saç kokusuyla bize geldin;

   2Sümbül gibi perçeminle beni arzu içinde perişan ettin.

   Üçüncü beyit kokuyu geliş biçimi yapar: sâki elinde kadehle değil saçının kokusuyla gelir. Sümbül biçimli perçem de âşığı “âşüfte-kâm” eder — isteği yerine gelmemiş değil, isteğinin içinde şaşırmış hâle getirir. Perişanlık burada yoksunluktan değil fazlalıktan doğar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Cilve-i hüsnünle her mûyum perî-hîz olmada

   Aşk ile ser-tâ-kadem âyîne-fâm etdin beni

   1Güzelliğinin görünüşüyle her kılım peri gibi ayağa kalkıyor;

   2aşkla beni baştan ayağa ayna renkli yaptın.

   Dördüncü beyit etkiyi bedenin en küçük birimine indirir: her bir kıl peri gibi ayağa kalkar. Sonuç ise bütün bedeni kaplar; âşık baştan ayağa ayna rengine bürünür. Ayna olmak, kendi yüzünü değil karşısındakini göstermek demektir, yani özne bütünüyle yansımaya dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Böyle ser-mest ü harâb etme Nedîm-i zârveş

   Nîm sun peymâneyi sâkî tamâm etdin beni

   1İnleyen Nedîm gibi beni böyle sarhoş ve harap etme;

   2kadehi yarım sun ey sâki, beni tamamladın.

   Makta matlanın ikinci dizesini aynen geri getirerek gazeli kendi başlangıcına bağlar. Aradaki fark ricanın eklenmesidir: bu kadar sarhoş ve harap edilmemesi istenir. Aynı dize, ilk geçtiğinde bir nükteydi; burada, arada yaşananlardan sonra bir yakınmaya dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle