Hele ıyd oldu ol gül-gonca handân olduğun gördük

Bayramla birlikte açılan sevgiliyi, kucaklaşmayı, şarabı ve taşkın meclis zevkini anlatan gazel; Nedîm'in kaleminin yüce mecliste yeniden gazel söyleyişini kutlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hele ıyd oldu ol gül-gonca handân olduğun gördük

   Dimâg-ı telh-kâmın şekkeristân olduğun gördük

   1Nihayet bayram oldu da o gül goncası gibi yüzünün güldüğünü gördük;

   2acı tatmış zihninin şeker ülkesine döndüğünü gördük.

   Bayram takvimdeki gün olmaktan çok sevgilinin gülüşüyle gerçekleşir. Kapalı gonca açılırken acı tatmış zihin de bir şeker ülkesine dönüşür; ‘olduğun gördük’ redifi bu çifte değişimi tanıklıkla sabitler ve bekleyişin sona erdiğini duyurur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   O sîm-endâmı aldık halka-i âgûşa bir kerre

   O elmâsın hele zîb-i nigîn-dân olduğun gördük

   1O gümüş bedenliyi bir kez kucak halkasına aldık;

   2o elmasın nihayet yüzük yuvasına süs olduğunu gördük.

   Kolların çevirdiği kucak bir yüzük halkası, sevgilinin bedeni onun içine yerleşen elmas olur. Yakınlık kuyumculuk imgesiyle değer kazanır; bir kez gerçekleşen sarılma, bayramın en somut ve özel armağanıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Meh ü mihrin senin olsun felek biz ıyd-gehlerde

   Hilâl ebrûların hurşîd-i tâbân olduğun gördük

   1Ey felek, ay da güneş de senin olsun; biz bayram yerinde

   2sevgilinin hilal kaşlarının parlak güneş olduğunu gördük.

   Şair göğün ay ve güneşini feleğe bırakır, çünkü sevgilinin kaşı iki gök cisminin değerini tek başına aşar. Hilalin güneş gibi parlaması mantıksal karşıtlığı bozar; aşk bakışı kendi astronomisini kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   O kâfir-beççe bir peymâne sundu kim alup

   Derûn-ı lâleden âteş fürûzân olduğun gördük

   1O acımasız güzel bir kadeh şarap sundu; onu alınca

   2lâlenin içinden ateşin parladığını gördük.

   Kırmızı şarap, kadeh ve lâlenin içindeki koyu renk aynı görüntüde birleşir. Sevgilinin sunuşu içkiyi alevlendirir; meclis zevki yalnız tat değil gözle görülen parlak ateş hâline gelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Niyâz u nâz u nûş u bahş u ibrâm-ı kenâr u bûs

   Bu gün meclisde zevkın böyle tûfân olduğun gördük

   1Yalvarma, naz, içiş, bağış, ısrarlı kucak ve öpüş...

   2Bugün mecliste zevkin böyle tufana dönüştüğünü gördük.

   Birinci dize fiilsiz isimleri hızla sıralayarak meclisin taşkın hareketini taklit eder. Niyaz ile naz, isteme ile esirgeme; ardından içki, armağan, kucak ve öpüş gelir. Bütün bu akış ikinci dizede sınır aşan tufan olarak adlandırılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Gülistân görmedik gül kokmadık ammâ ruhun meyden

   Gül-ender-gül gülistân-der-gülistân olduğun gördük

   1Gül bahçesi görmedik, gül koklamadık ama şaraptan kızaran yanağının

   2gül içinde gül, bahçe içinde bahçe olduğunu gördük.

   Gerçek bahçe ve çiçeğe ihtiyaç kalmaz; şarapla kızaran yanak kat kat gül bahçesi üretir. Farsça tekrar yapısı görüntüyü çoğaltır ve sevgilinin tek yüzünü iç içe açılan sınırsız bir gülistana dönüştürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Yalan olmaz o şûhun görmedik mey içdiğin ammâ

   Bir iki kerrecik hem-bezm-i mestân olduğun gördük

   1O güzelin şarap içtiğini görmedik, bunu söylemek yalan olur; ama

   2bir iki kez sarhoşlarla aynı mecliste bulunduğunu gördük.

   Konuşucu tanıklığının sınırını nükteli biçimde korur: içtiğini iddia etmez, yalnız sarhoşlarla oturduğunu söyler. Bu görünüşte dikkatli ayrım, sevgilinin meclis hâlini ima ederek dedikodu zevkini de şiirin içine alır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bi-hamdi’llâh yine kilk-i Nedîmâ-yı suhan-sâzın

   Gazel-perdâz-ı bezm-i sadr-ı zî-şân olduğun gördük

   1Allah'a şükür, söz ustası Nedîm'in kaleminin yine

   2şanlı sadrazamın meclisinde gazel söyleyen kalem olduğunu gördük.

   Makta meclis tanıklığını şiirin üretimine bağlar. Sevgilinin ve bayramın zevkini kaydeden kalem, yüksek makam sahibinin meclisinde yeniden işlev kazanır. Şair hem koruyucu çevresini anar hem gazel söyleme gücünün geri dönüşünü kutlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle