Ben Kimseye Açılmaz İdim Dâmenin Olsam

Sevgilinin eteği, gömleği, dergâh meşalesi, gül bahçesi, mahzeni ve kulu olma ihtimallerini sıralayan gazel; son beyitte hünerli bakışın Nedîm'i olma arzusuna varır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ben kimseye açılmaz idim dâmenin olsam

   Kim görür idi sîneni pîrâhenin olsam

   1Eteğin olsaydım kimseye açılmazdım;

   2gömleğin olsaydım göğsünü kim görürdü?

   Matla iki giysi seçer ve ikisini de gizleme işlevleriyle anar: etek açılmaz, gömlek göğsü örter. “Olsam” kipiyle kurulan istek bir yakınlık değil bir görev talebidir; âşık sevgiliye değil, onu başkalarından saklayan şeye dönüşmek ister.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Şem‘ olmaz isem bezmine bu sûz ile bârî

   Dergâhına bir meş‘ale-i rûşenin olsam

   1Bu yanışla meclisine mum olamasam bari

   2dergâhına parlak bir meşale olsaydım.

   İkinci beyit bir geri adımla ilerler: mecliste mum olunamıyorsa bari dergâhta meşale olunsun. İkisi de yanarak ışık verir, ama biri iç mekâna öteki eşiğe aittir. “Bârî” sözü isteği pazarlık hâline getirir ve yanmanın kendisi tartışma dışı bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Dâ’im arayan bulsa cüvânım seni bende

   Bir gonca gül olsam da senin gülşenin olsam

   1Ey gencim, seni sürekli arayan kişi seni bende bulsa;

   2bir gonca gül olup senin bahçende olsaydım.

   Üçüncü beyitte “cüvânım” doğrudan sevgiliye hitaptır. Dilek şudur: sürekli arayan kişi aradığını âşıkta bulsun. Bunun için âşığın gonca gül olup sevgilinin bahçesine girmesi gerekir; yani bulunmak için önce başkasının mülkü olmak istenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Destîde kadehde doyamam görmeğe bârî

   Ey gevher-i şeffâf senin mahzenin olsam

   1Testide ve kadehte seni görmeye doyamam; bari

   2ey saydam cevher, senin mahzenin olsaydım.

   Dördüncü beyit kabı ve içindekini ayırır: testi ile kadehte görülen sevgilidir, doyulmayan da bu görüntüdür. Bu yüzden istek kadeh olmak değil “mahzen” olmaktır — saydam cevheri gösteren değil saklayan yer. İstek yine görünmekten gizlemeye kayar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dögülmeğe sögülmeğe kul olmaga bi’llâh

   Hep kâ’ilim ammâ ki efendim senin olsam

   1Dövülmeye, sövülmeye, kul olmaya vallahi

   2hep razıyım; yeter ki efendim senin olsaydım.

   Beşinci beyit bedeli en açık biçimde sayar: dövülmek, sövülmek, kul olmak. Üçü de sıralanıp “hep kâ’ilim” ile toplanır. Karşılığında istenen tek şey mülkiyet ilişkisinin yönüdür; “senin olsam” sözü, aşağılanmayı bir aidiyet bedeli hâline getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Çeşmânının öğrensem o kâfirce nigâhın

   Bir lahza Nedîm-i nigeh-i pür-fenin olsam

   1Gözlerinin o kâfirce bakışını öğrensem;

   2bir an hüner dolu bakışın Nedîm'i olsaydım.

   Makta bakışı öğrenilebilir bir hüner sayar: sevgilinin kâfirce bakışı çalışılıp edinilebilecek bir şeydir. Ama istek yalnız “bir lahza” içindir ve “nigeh-i pür-fen”in Nedîm'i olmak, bakışın öznesiyle şairi ayrı tutar; şair bakışın sahibi değil, ona ait olan kişi olmayı diler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle