Murâdın anlarız ol gamzenin iz’ânımız vardır

Beşiktaş’taki viran eve davetten pençeli fermana, zahide meydan okumadan rakip kıskançlığına uzanan; iddiasını her beyitte ‘vardır’ diyerek kuran yedi beyitlik gazel.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Murâdın anlarız ol gamzenin iz’ânımız vardır

   Belî söz bilmeziz ammâ biraz irfânımız vardır

   1O yan bakışın ne istediğini anlarız; anlayışımız vardır.

   2Evet, söz ustası değiliz ama biraz irfanımız vardır.

   Şair kendini önce küçültüyor, sonra küçülttüğü yerden bir üstünlük çıkarıyor. Söz bilmemek itiraf edilirken bakış okumak marifet sayılıyor; ölçü kitaptan tecrübeye kayıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   O şûhun sunduğu peymâneyi reddetmeziz elbet

   Anınla böylece ahd etmişiz peymânımız vardır

   1O şuhun sunduğu kadehi elbette geri çevirmeyiz.

   2Onunla böyle sözleşmişiz; verilmiş bir sözümüz vardır.

   ‘Peymâne’ kadeh, ‘peymân’ ahittir; iki kelime bir harf farkıyla aynı beyitte duruyor. İçmek böylece keyif olmaktan çıkıp tutulması gereken bir söze bağlanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Münâsibdir sana ey tıfl-ı nâzım hüccetin al gel

   Beşiktaş’a yakın bir hâne-i vîrânımız vardır

   1Ey nazlı çocuğum, sana uygun düşer: belgeni al gel.

   2Beşiktaş’a yakın viran bir evimiz vardır.

   Davet, mahalle adı ve resmî belge istenerek yapılıyor. Nedîm klasik gazelin adressiz sevgilisini İstanbul haritasına yerleştiriyor; teklif, tapu diliyle söylendiği için hem ciddi hem şakacı duruyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Elin koy sîne-i billûra rahm et âşıka zîrâ

   Beyâz üzre bizim de pençe bir fermânımız vardır

   1Elini billur göğsüne koy da âşığa acı, çünkü

   2beyaz üzerine pençeli bir fermanımız vardır.

   Beyaz göğse konan el, beyaz kâğıda basılan padişah tuğrasına benziyor. Âşık merhamet dilenirken elindeki belgeyi de gösteriyor: acımak isteğe değil hükme bağlanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Güzel sevmekte zâhid müşkilin var ise bizden sor

   Bizim ol fende çok tahkîkimiz itkânımız vardır

   1Ey zahit, güzel sevmekte bir zorluğun varsa bize sor.

   2O ilimde çok araştırmamız, çok ustalığımız vardır.

   Aşk burada medresede okutulan bir ‘fen’ gibi anlatılıyor ve şair kendini o dalın hocası ilan ediyor. Zahide yöneltilen davet, dindarlığı değil bilgisizliği hedef alıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kuçup her şeb miyânın cânına cân katmada ağyâr

   Behey zâlim sen insâf et bizim de cânımız vardır

   1Rakipler her gece belini kucaklayıp canına can katıyor.

   2Behey zalim, insaf et; bizim de canımız vardır.

   ‘Bizim de canımız vardır’ sözü gazelin en gündelik cümlesi; kavga eden iki kişi arasında da duyulabilir. Yüksek üslup bir anda sokak diline iniyor ve sitem bu yüzden inandırıcı oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Sıkılma bezme gel bîgâne yok da’vetlimiz ancak

   Nedîmâ bendeniz var bir dahı sultânımız vardır

   1Sıkılma, meclise gel; yabancı yok, davetlimiz belli.

   2Nedîmâ kulunuz var, bir de sultanımız vardır.

   Meclisin nüfusu iki kişiye indiriliyor: bir kul, bir sultan. Kalabalığı eleyen bu davet, mahremiyeti güvence olarak sunuyor ve şairin adı da listeye kul sıfatıyla giriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle