Bin Zebân Söylersin Ol Çeşm-i Sühan-perdâz ile

Konuşan gözün tek naz bakışıyla bin dil ve hikâye kurduğu gazel; ney sokağını ses alevinin ay ışığıyla nur denizine, aşk işini şarabın acı başlangıç ve tatlı sonuna, uykulu gözü sır açıklayan muhbire dönüştürür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bin zebân söylersin ol çeşm-i sühan-perdâz ile

   Dâstânlar şerh edersin bir nigâh-ı nâz ile

   1O söz kuran gözle bin dil konuşursun;

   2tek naz bakışıyla hikâyeler açıklarsın.

   Matla gözü bir konuşmacı yapar: “sühan-perdâz” söz düzen demektir. Bin dil konuşmak için tek bir naz bakışı yeter ve o bakış yalnız söz söylemez, hikâye “şerh” eder, yani açıklar. Bakış böylece anlatan değil yorumlayan bir organ olarak kurulur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Dün gece cûş-ı safâdan oldu bir deryâ-yı nûr

   Kûçe-i ney mâh-tâb-ı şu‘le-i âvâz ile

   1Dün gece coşkun sevinçten bir nur denizi oldu;

   2neylerin bulunduğu yer, ses alevinin ay ışığıyla parladı.

   İkinci beyit sesi ışığa çevirir: neylerin duyulduğu yer, ses alevinin ay ışığıyla birleşmesiyle bir nur denizine dönüşür. Duyular arası bu geçiş, gecenin coşkusunu görülebilir bir manzara hâline getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kâr-ı aşka şol gönül bel bağlasın kim geçmeye

   Lezzet-i encâm-ı meyden telhi-i âgâz ile

   1Aşk işine öyle bir gönül bel bağlasın ki

   2başlangıcın acısı yüzünden şarabın sonundaki lezzetten vazgeçmesin.

   Üçüncü beyit aşkı bir işe, “kâr”a benzetir ve şart koyar: bağlanan gönül başlangıcın acılığı yüzünden vazgeçmemelidir. Ölçü şarabın kendisidir — ilk yudum acı, son tat lezzetlidir. Sabır burada bir erdem değil, sonucu görmüş olmanın hesabıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Sen ‘itâb-ı nâz kasd etsen dahi ol çeşm-i şûh

   Âşıkın memnûn eder bir şîve-i mümtâz ile

   1Sen nazla azarlamaya niyet etsen bile o güzel göz

   2seçkin bir tavırla âşığı memnun eder.

   Dördüncü beyit azarı bile kazanç sayar: sevgili nazla paylamaya niyetlense de o gözün seçkin tavrı âşığı hoşnut eder. Niyet ile sonuç arasındaki bu kopukluk, sevgilinin âşığı incitme imkânını elinden alır; kötü davranmak isterken bile iyilik etmiş olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dil-keş eyler çeşm-i gûyâsın kemân-ı ebruvân

   Şûh-terdir nağme-i mutrıb muvâfık sâz ile

   1Kaş yayı, konuşan gözünü gönül çekici kılar;

   2çalgıya uyan çalgıcı ezgisi daha cilvelidir.

   Beşinci beyit iki sanatı yan yana koyar: kaş yayı gözü çekici kılar, çalgıcının ezgisi de sazla uyuştuğunda daha cilveli olur. Karşılaştırma bir üstünlük iddiası değil bir eşleşme ölçüsüdür; güzellik tek bir unsurdan değil, unsurların birbirine uymasından doğar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ben gam-ı imrûzu fikr etmekde ferdâlar geçer

   Sen salınca va‘deni ferdâya yüz bin nâz ile

   1Ben bugünün gamını düşünürken yarınlar geçer;

   2sen vaadini yüz bin nazla yarına atınca.

   Altıncı beyit iki zamanı çakıştırır: şair bugünün gamını düşünürken yarınlar geçip gitmektedir. Sebep sevgilinin vaadi yarına atmasıdır ve bunu “yüz bin nâz” ile yapar. Erteleme böylece bir kabalık değil, süslenerek uygulanan bir yöntem olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Çeşmini hâbîde zanneyler gören ammâ Nedîm

   Keşf-i râz etmekdedir her lahza bin gammâz ile

   1Ey Nedîm, gören onun gözünü uykuda sanır; ama

   2o her an bin muhbirle sır açığa çıkarır.

   Makta uykulu görünen gözü bir muhbir ağı yapar: gören onu dalgın sanır, oysa her an bin “gammâz” ile sır açığa çıkarmaktadır. Uyku hâli bir dinlenme değil kılık değiştirmedir; gazelin başındaki konuşan göz, burada gizlice konuşan göze dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle